Był bankrutem w podeszłym wieku, a potrzebował pieniędzy. Jego córka chciała wyjść za mąż, ale kolejne firmy, które zakładał, bankrutowały. Poniósł porażkę jako producent pończoch i cegieł, perfumiarz, wydawca prasy, tajny agent i poborca podatkowy. Defoe, pobożny syn londyńskiego wytwórcy świec, często narzekał, że w swoim burzliwym życiu był „13-krotnie bogaty, a potem znowu biedny”.

WIDEO…

player placeholder

Na jednej rzeczy jednak znał się naprawdę dobrze: pisarstwie. Posiadał nieprzeciętną fantazję i zwinne pióro, potrafił zręcznie łączyć ze sobą odrobinę prawdziwych faktów i wątków z mnóstwem zmyślonych historii. A przede wszystkim miał niewiarygodne wyczucie tego, co chcieli czytać ludzie. Ten czołowy publicysta swoich czasów napisał kilkaset pamfletów, traktatów religijnych, paszkwili i satyr politycznych, tworząc pod 198 pseudonimami.

Fakty czy fikcja? – historia, która zainspirowała Daniela Defoe

W jego dorobku nie było jednak powieści, gdy w dojrzałym wieku 59 lat zaczął pisać przygodową opowieść, jakiej jeszcze Anglia, ba, cała Europa wcześniej nie czytała. Przesłanie jego książki było krótkie: „Pomóż sobie sam, potem pomoże ci Bóg!”. Tytuł, dla odmiany, był długi: „Życie i osobliwe przypadki Robinsona Crusoe z miasta York, żeglarza: który przez dwadzieścia osiem lat zamieszkiwał na bezludnej wyspie na wybrzeżu amerykańskim, w pobliżu ujścia rzeki Orinoko, na której wybrzeże został wyrzucony przez morze po rozbiciu się statku, z którego tylko on jeden z całej załogi uszedł z życiem. Wraz z relacją jego cudownego uratowania przez piratów. Spisaną przez niego samego”.

Zobacz także:

Rzecz jasna nie istniał żaden Robinson, który mógłby coś takiego spisać – Defoe wymyślił swojego bohatera. Nie istniała także wyspa, na której mieszkali kanibale, i nie było posłusznego Piętaszka, którego Robinson mógłby wychować na bogobojnego protestanta. Naprawdę jednak istniał szkocki marynarz Alexander Selkirk, który w latach 1704–1709 przeżył samotnie na odległej wyspie Más a Tierra na Pacyfiku. Wróciwszy do Londynu w 1711 r., stał się on nad Tamizą tematem numer jeden. Można przypuszczać, że Defoe spotkał tego marynarza i przepytał go.

Co w pełnej przygód historii, którą później napisał, jest prawdą, skąd pochodzą jego informacje i na kim wzorowane były postaci – pozostaje do dziś przedmiotem sporów.

Pisarstwo uratowało karierę Daniela Defoe
Pisarstwo uratowało karierę Daniela Defoe / rys. Wikimedia Commons / Domena publiczna

Wyspa utkana z wyobraźni

Ponieważ Defoe umieścił akcję swojej powieści na Karaibach, wierzono wtedy (a niektórzy badacze wierzą w to do dziś), że miejscem opisanych wydarzeń była wyspa Tobago, leżąca nieopodal ujścia rzeki Orinoko. W rzeczywistości jednak Tobago nie było ani małe, ani odludne, ani zamieszkane przez kanibali. Na znajdujących się tam plantacjach trzciny cukrowej i bawełny harowali niewolnicy. Także bogata flora, którą wyczarował w swej powieści Defoe, była owocem fantazji. Nigdzie na Karaibach nie rosły winogrona, cytryny, palmy daktylowe ani melony. Nie było tam, inaczej niż w powieści, pingwinów, fok ani łagodnego klimatu, którym rozkoszował się Robinson. Na Karaibach panują tropikalne upały i wilgoć.

Prawda czy nieprawda? Czytelnikom było to obojętne – dosłownie połykali książkę. Pierwsze wydanie w nakładzie 1000 egzemplarzy, które ukazało się w kwietniu 1719 r., rozeszło się w mgnieniu oka. W Hiszpanii, z powodu swoich wyraźnie protestanckich treści, „Robinson Crusoe” trafił na indeks ksiąg zakazanych.

Pod żaglami angielskiego imperium

Defoe nazywał się tak naprawdę Foe, ale przed 40. urodzinami dodał do nazwiska przedrostek „De”, bo jego zdaniem „De Foe” brzmiało bardziej szlachetnie. Dopiero po sukcesie „Robinsona Crusoe” nazwisko przybrało formę Defoe. Mistrzowsko potrafił splatać tematy ponadczasowe, elementarne z najnowszymi kwestiami politycznymi. Zręcznie także trafiał w imperialne tęsknoty swoich rodaków, którzy łaknęli wielkiej roli Anglii w świecie.

Anglia, wschodząca potęga morska, znajdowała się w stanie niewypowiedzianej wojny z ustępującą królową mórz – Hiszpanią, która przez 200 lat bez przeszkód plądrowała kontynent południowoamerykański. Ponieważ nikt nie śmiał otwarcie zaatakować Hiszpanów, zdobywanie łupów pozostawiono prywatnym inwestorom z londyńskiego City.

Usankcjonowane przez państwo korsarstwo funkcjonowało w następujący sposób: od króla należało uzyskać „list kaperski”, w którym korona wyrażała zgodę na atakowanie obcych statków w zamian za 20 proc. udziału w łupach.

Z takim listem inwestorzy wysyłali na morze zwerbowanych kapitanów, którzy zajmowali się kaperowaniem.

Piraci w służbie korony

W samym tylko 1703 r. wystawiono 150 takich listów. Im słabsza była Hiszpania, której ogromne imperium trzeszczało w szwach, tym większa była zachłanność innych – Francuzów, Holendrów, a przede wszystkim Anglików. Łupieżcze wyprawy bezwstydnie przykrywano płaszczykiem chrześcijańskiej moralności: obowiązkiem wobec Boga było odebranie aroganckiej iberyjskiej potędze jej złodziejskich łupów.

Korsarze Jej Królewskiej Mości stali się bohaterami swoich czasów. Mnożyli nie tylko bogactwo korony i City, ale także przywozili pełne przygód historie z najdalszych zakątków Ziemi. William Dampier był wśród nich postacią wyjątkową. Jako jedyny okrążył Ziemię trzykrotnie. I nikt inny nie trudnił się pirackim rzemiosłem tak systematycznie, niemal naukowo.

Gdziekolwiek się pojawiał, kazał sporządzać mapy, wypytywał tubylców, badał prądy morskie, pogodę, florę i faunę oraz pisał o tym szczegółowe sprawozdania dla swoich sponsorów. Informował w nich, jak gotuje się pingwiny, jak radzić sobie z ukąszeniami skorpionów i jak przygotowuje się języki flamingów. W kwietniu 1703 r. „London Gazette” pisała nawet, że kapitan Dampier, z okazji zbliżającego się wyruszenia w kolejną podróż morską do Indii Zachodnich, miał zaszczyt pocałować dłoń Jej Królewskiej Mości. Dampier był nieopisanym łobuzem, znienawidzonym przez innych marynarzy, ponieważ nadużywał alkoholu i był brutalnym tyranem. Inwestorzy jednak ciągnęli do niego, ponieważ obiecywał im wysokie zyski.

W pogoni za hiszpańskim złotem

W lipcu 1703 r. Daniel Defoe znowu znalazł się pod pręgierzem, tym razem z powodu publikacji satyrycznego wiersza na temat rządzących. W trzech różnych miejscach w Londynie stał zakuty w żelazo, aby ludzie – jak to było wówczas w zwyczaju – mogli rzucać w niego odpadkami, kamieniami i zgniłymi warzywami. Żeby uniknąć długiego więzienia, Defoe zobowiązał się szpiegować dla królowej angielskiej w Szkocji. W tym samym czasie drugi z mężczyzn wyruszył w podróż, która miała zmienić życie Defoe i zainspirować go do napisania najsłynniejszego dzieła.

Dwoma małymi statkami o nazwach „Saint George” i „Cinque Ports” kapitan Dampier wypłynął z Irlandii, obierając kurs na Pacyfik. Zwerbowano 180 członków załogi, trzy razy tyle, ile rzeczywiście było trzeba, ponieważ przygotowywano się na szczególnie długą, okupioną ofiarami podróż. Obiektem pożądania był hiszpański statek wypełniony legendarnymi bogactwami, który co roku w czerwcu transportował złote i srebrne monety z hiszpańskiego Acapulco na wybrzeżu Pacyfiku przez ocean do Manili na Filipinach, będących wówczas hiszpańską kolonią.

To, co pozostawało po odliczeniu działki dla króla, miało być rozdzielane w następujący sposób: dwie trzecie dla właścicieli, jedna trzecia dla oficerów i marynarzy. Jak było wówczas w zwyczaju, nie dostawali oni żołdu, tylko udział w łupach. „Nic nie złapałeś, nic nie zyskałeś” – brzmiała ówczesna maksyma, jak pisze angielska dziennikarka Diana Souhami w książce Selkirk’s Island. Chodziło o zmotywowanie ich do możliwie dużej zuchwałości i brutalności.

Ludzi żądnych przygód i zbiegłych więźniów, którzy chcieli się szybko wzbogacić, zawsze znajdowało się wystarczająco dużo. Znacznie trudniej było znaleźć dobrych oficerów. Dlatego Dampier uważał się za szczęściarza, gdy udało mu się zwerbować 27-letniego szkockiego kapitana Alexandra Selkirka – doskonałego nawigatora, ale prostackiego i skłonnego do bójek towarzysza, który, wyruszając w podróż, zostawiał na lądzie dwie żony.

Wyniszczająca podróż na końcu świata

Wynosząca 11 tys. mil morskich trasa okazała się jeszcze bardziej uciążliwa, niż przypuszczano. Nastroje panujące wśród załogi były marne, ponieważ łupy z podróży na zachód okazały się niewielkie. Na statku wszyscy wzajemnie się okradali i bili. Zwyczajową karę stanowiły baty i peklowanie – rany posypywano solą i polewano octem. Kto nie przetrwał, trafiał za burtę.

Gdy obydwa statki wreszcie wpłynęły na Pacyfik, właściwy cel wyprawy – wypakowany złotem hiszpański okręt – już dawno odpłynął. Marynarze byli chorzy, wielu umierało z powodu szkorbutu, biegunki i gorączki, a bunty i rum pogarszały sprawy jeszcze bardziej. Przed dotarciem do wybrzeża Chile wybuchł spór. Dampier wraz ze statkiem „Saint George” zdecydował się płynąć dalej wzdłuż wybrzeża na polowanie na łupy. Tymczasem Thomas Stradling, despotyczny, zaledwie 21-letni kapitan „Cinque Ports”, postanowił najpierw zaopatrzyć się w prowiant i słodką wodę.

W październiku 1704 r. zakotwiczył statek przy niezamieszkanej wyspie, o której opowiadał mu Dampier. Skrawek lądu leżący 650 km na zachód od chilijskiego miasta portowego Valparaíso, pośrodku Pacyfiku, odkrył w 1574 r. kapitan Juan Fernández.

– Dla angielskich korsarzy była ona bezcenna ze strategicznego punktu widzenia, jedyne jak okiem sięgnąć miejsce, gdzie można było zdobyć zapasy wody pitnej i żywności bez natrafiania na hiszpańskie statki wojenne – mówi brytyjski historyk wojen morskich Andrew Lambert.

Rajska wyspa na skraju zagłady

Wyspa wyrasta z morza stromym, wysokim brzegiem, na którym do 1574 r. nie stanęła stopa ludzka. Wiele występujących tam gatunków roślin i zwierząt było endemicznych, np. maleńkie kolibry i zdziesiątkowane dziś kotiki. Strome góry porastał niski las, a drzewa były powyginane od nieustannego wiatru. Na zboczach blisko morza rosły cenne drzewa sandałowe. Zimą deszcz nie przestawał padać, było zimno i burzowo, latem z kolei łagodnie i słonecznie.

Młoda wyspa, która zaledwie 5 mln lat wcześniej wynurzyła się z morza po wybuchu wulkanu, przypominała rajski ogród – do momentu, gdy pojawił się na niej człowiek. Wtedy nieuchronnie zaczęła zbliżać się katastrofa. Pierwsi osadnicy hiszpańscy przywieźli w 1591 r. kilka kóz, które rozmnażały się w szaleńczym wprost tempie. Dlatego też kilka lat później niska, południowa część wyspy została objedzona praktycznie do gołej ziemi.

Odwiedzając ją dziś, ponad 300 lat po przybyciu „Cinque Ports”, wciąż można zobaczyć tam krajobraz iście księżycowy, a przecież to obfitująca w deszcze strefa klimatu umiarkowanego.

– Jest to szczególnie drastyczny przykład tego, jak człowiek niszczy środowisko. To tak, jakby w Szlezwiku-Holsztynie była pustynia – mówi kiloński ekolog Hans-Rudolf Bork, który od 14 lat bada wyspę. – Nawet na zdjęciach satelitarnych badacz erozji dostrzeże łysą plamę pośrodku Pacyfiku.

Wyspa zabita przez piratów

Czego nie zdołały dokonać w ciągu 5 mln lat trzęsienia ziemi, tsunami, burze i pożary lasów, człowiek załatwił w mgnieniu oka. Ulubionym sposobem na zabicie wolnego czasu było bicie kotików na śmierć. „Stało się to naszą typową rozrywką, tak przez dwie do trzech godzin” – pisał pewien angielski pirat. Langusty niegdyś występowały tu masowo, a ich liczebność budziła zdumienie przybywających na wyspę żeglarzy. Dziś ich połowy podlegają surowym normom, dzięki którym udaje się chronić miejscową populację.

Hiszpanie, którzy zasiedlili wyspę, wycinali lasy porastające zbocza, pozyskując drewno do budowy statków. Cenne drzewa sandałowe przerabiali na pałeczki sprzedawane na rynku chińskim. „Nie zostało nawet jedno nasienie, od 1910 r. gatunek nie istnieje” – uskarżał się Bork. Rzeczywiście, drzewo sandałowe Santalum fernandezianum uznaje się za wymarłe od początku XX wieku. Na wyspie sadzono także eukaliptusy, które konkurowały z rodzimym, wiecznie zielonym lasem deszczowym o światło i składniki odżywcze.

Jak uważa profesor Bork, jednym z najgroźniejszych przywiezionych gatunków roślin jest jeżyna śródziemnomorska. Rozrasta się między niskimi roślinami i zabiera im światło, doprowadzając je do śmierci.

– Nawet gdyby wydać miliard dolarów, nie da rady pozbyć się jej z wyspy.

Królicza plaga

Równie beznadziejne wydawało się zwalczanie kolejnej plagi, którą sprowadzono na wyspę w 1935 r. Sprowadzone wówczas króliki rozmnożyły się tak, że zaczęły zjadać wszystko, co pozostawiły po sobie kozy. O ile jednak liczebność kóz udało się w końcu znacznie ograniczyć, króliki pozostały poważnym zagrożeniem dla miejscowej przyrody. Przez pewien czas państwo wypłacało premię w wysokości 60 centów za każdy ogon ustrzelonej sztuki, ale człowiek nie nadążał z odstrzałem za tempem rozmnażania się tych zwierząt. Na początku XXI wieku ich populację szacowano na około 50 tys. osobników. Problem pozostaje trudny do rozwiązania.

Kozami w roku 1704 nikt się nie przejmował – były mile widzianym źródłem świeżego mięsa. Gdy mężczyźni już odpoczęli, młody kapitan „Cinque Ports” chciał bez zwłoki wypłynąć, aby w końcu dotrzeć do garnców złota. Tymczasem jego sternik był temu przeciwny. Ostrzegał, że statek popadnie w ruinę i trzeba będzie go naprawić, ponieważ drewniany kadłub został przeżarty przez robaki.

Cztery lata samotności

Doszło do kłótni, Selkirk odmówił dalszej żeglugi. W październiku 1704 r. kapitan wysadził buntownika na ląd i odpłynął. Jeszcze przed dotarciem do wybrzeża Chile statek został utracony, a Selkirk pozostał na wyspie sam. Miał ze sobą materac, muszkiet, pistolet, trochę prochu, siekierę, nóż, przyrządy nawigacyjne, garnek, dwa funty tytoniu, trochę sera i marmolady, butelkę rumu i Biblię.

Był przekonany, że zaraz zostanie uratowany, niemniej owo „zaraz” potrwało cztery lata i cztery miesiące. Straszny czas, który z romantyką obozowania w dżungli nie miał nic wspólnego. Nocą podgryzały go szczury, przez całe dnie borykał się z poszukiwaniem czegoś do zjedzenia. Cierpiał na biegunkę, która prawie doprowadziła go do śmierci. Dopiero po kilku miesiącach zdołał przezwyciężyć głęboką rozpacz. Zaczął oswajać kozy. W odróżnieniu od Robinsona nie miał papugi, z którą mógłby rozmawiać, ani wiernego dzikusa, którego mógłby uczyć angielskiego. W swej bezgranicznej samotności śpiewał pieśni kościelne, by nie zapomnieć języka i nie postradać zmysłów.

Selkirk, okryty „śmierdzącym kozim futrem”, po czterech latach został w końcu zabrany z wyspy przez statek kaperski „Duke”
Selkirk, okryty „śmierdzącym kozim futrem”, po czterech latach został w końcu zabrany z wyspy przez statek kaperski „Duke” / ryc. Wikimedia Commons / Domena publiczna

Powrót człowieka, o którym zapomniał świat

Gdy 1 lutego 1709 r. angielscy korsarze dostrzegli go na plaży gestykulującego niczym szaleniec, ze skołtunionymi włosami i ubranego w śmierdzącą kozią skórę, początkowo chcieli go zastrzelić, uznając za przypominającego osła potwora. Kapitan Woodes Rogers pisał w swoim dzienniku: „Nasza pinasa wróciła z brzegu obładowana langustami i z człowiekiem w kozich skórach, który wyglądał bardziej dziko niż pierwotne właścicielki tychże”.

Dwa lata później, 14 października 1711 r., statek korsarski dopłynął do Londynu, wyczekiwany przez inwestorów. Za sterami stał Selkirk, którego zaangażowali jego wybawcy i którego pełna przygód historia szybko się rozniosła, powtarzana przez gazety. Artykuły były bogato „urozmaicane”, czasami zmyślane. I – jak to wówczas było powszechne – miały głębokie przesłanie moralne. Los Selkirka pokazywał, jak bardzo proste życie z umiarem służy zdrowiu ciała i sile ducha, które my nader lekkomyślnie niszczymy przez wybryki i nieumiarkowanie, zwłaszcza racząc się mocną wódką.

Nieszczęśliwa fortuna

Trzy lata kłócono się o łup – nader mizerny – wynoszący 147 975 funtów, 12 szylingów i cztery pensy. Prawie 30 tys. funtów oddano królowi, reszta musiała wystarczyć na opłacenie celników, kapitanów portu i nadwornych urzędników. Prości marynarze byli ostatni w kolejności i zostali z prawie pustymi rękoma. Ich wyprawa dookoła Ziemi przyniosła im zaledwie 42 funty i sześć szylingów na głowę. Alexander Selkirk, który stał się sławny, otrzymał jednak 800 funtów, cztery złote pierścienie, srebrną puszkę na tabakę, laskę ze złotą gałką, dwa złote świeczniki i szpadę ze złotą rękojeścią, jak pisze jego biografka Diana Souhami.

Był zadowolony – rzekomo powiedział o sobie: „Jestem wart 800 funtów, ale nigdy już nie będę tak szczęśliwy jak wówczas, kiedy nie byłem wart nawet pierdnięcia”. W rzeczy samej: inaczej niż jego alter ego w powieści o Robinsonie, Selkirk nigdy już nie zaznał szczęścia. Pił i bił się jak niegdyś, musiał uciekać przed wymiarem sprawiedliwości, a w 1720 r. zaciągnął się jako pierwszy mat na HMS „Weymouth”. Podczas podróży do zachodnich wybrzeży Afryki zaraził się tropikalną chorobą. 13 grudnia 1721 r. zmarł na pokładzie statku, a jego ciało pochowano w morzu. Człowiek, który w swoim literackim wcieleniu nazywał się Robinson i był nieśmiertelny, w rzeczywistości dożył zaledwie 45 lat. O jego ostatnią pensję marynarza w wysokości 35 funtów spierały się dwie wdowy.

W powieści historia ma szczęśliwe zakończenie – Robinson się żeni, ma troje dzieci, majątek w Brazylii, wyspę na Karaibach i dumnie patrzy wstecz na swe przez opatrzność tak urozmaicone i ubarwione życie, które zaczęło się tak głupio, ale „wyszło dużo szczęśliwiej, niż ktokolwiek mógł myśleć”.

Śladami Robinsona. Między legendą a rzeczywistością

Sukces książki już w XIX w. wywołał falę poszukiwań rzeczywistych miejsc, w których przebywał Robinson/Selkirk. W 1868 r. na wyspie na Pacyfiku umieszczono tablicę upamiętniającą Selkirka. Dziś turystom pokazuje się również spektakularne miejsce nazwane „punktem widokowym Robinsona”. Podczas wystawy światowej w 1893 r. w Chicago prezentowany był szkielet kozy, którą rzekomo znaleziono w „jaskini Robinsona Crusoe”. W 2005 r. japońscy badacze odkryli w pobliżu Aguas Buenas pozostałości starego muru ukrytego w gąszczu krzaków, a także ślady wcześniejszego obozowiska, które mogło należeć do Selkirka.

– To wszystko bzdury. Jaskinia nie istniała jeszcze za czasów Selkirka. Jako pierwsi weszli do niej Anglicy w 1760 r., najprawdopodobniej po użyciu materiałów wybuchowych – mówi Bork, który badał wspomniane miejsca.

Także zabudowania Aguas Buenas nie były, zdaniem badacza, miejscem, w którym mieszkał Selkirk.

– Pozostałości murów pochodzą z roku 1750 i stanowiły część hiszpańskich umocnień – zauważa Hans-Rudolf Bork.

Nie wszyscy naukowcy podzielają jednak jego sceptycyzm. Badania archeologiczne wykazały, że w pobliżu późniejszych hiszpańskich zabudowań znajdowały się ślady wcześniejszego obozowiska, które mogło być związane z pobytem Selkirka.

A piękny punkt widokowy?

– Z pewnością nie było to miejsce, na które wchodził Selkirk, aby wypatrywać statków. Dlaczego miałby przez dwie godziny wspinać się na stromą górę, aby potem móc tylko patrzeć w kierunku morza, z którego nigdy nie przypłynąłby angielski statek? – tłumaczył Bork.

W San Juan Bautista, jedynej miejscowości na Wyspie Robinsona, mieszka około 650 osób. Wielu z nich przeniosło się wyżej, po tym jak w 2010 r. tsunami zniszczyło ich domy w zatoce
W San Juan Bautista, jedynej miejscowości na Wyspie Robinsona, mieszka około 650 osób. Wielu z nich przeniosło się wyżej, po tym jak w 2010 r. tsunami zniszczyło ich domy w zatoce / fot. Dan Antonio / Shutterstock

Życie na wyspie zapomnianej przez świat

Nadzieje rządu chilijskiego na to, aby uśpioną wyspę ożywić nieco turystyką śladami Robinsona i zapewnić źródło dochodów dla jej mieszkańców, nie spełniły się w oczekiwanej skali. Pogoda jest kapryśna, mieszkańcy chętnie mówią, że można tu doświadczyć wszystkich czterech pór roku jednego dnia. W sezonie letnim na wyspę dociera stosunkowo niewielu turystów, między innymi ze względu na trudne warunki podróży. Krótki pas do lądowania, rozciągający się między stromymi zboczami, i silne wiatry utrudniają lądowanie.

– Opada się niemal pionowo w dół, prawie jak helikopterem. Samoloty potrzebują wybitnie solidnych zderzaków – dodaje Bork.

W 2011 r. samolot chilijskich sił powietrznych rozbił się podczas próby dotarcia na wyspę. Śmierć poniosło 21 osób, wśród których byli uczestnicy misji związanej z odbudową wyspy po tsunami, które nawiedziło ją rok wcześniej.

W 2010 r. ogromne fale wdarły się w głąb lądu, niszcząc część jedynej miejscowości, San Juan Bautista. Katastrofa pochłonęła 16 ofiar. Poza takimi stosunkowo rzadkimi naturalnymi katastrofami mieszkańcy wyspy wiodą spokojne życie. Przestępczość jest niewielka, a policja ma do czynienia raczej z drobnymi sporami, takimi jak ten o „konia, który przeskoczył przez płot i zjadł doszczętnie trawę w ogrodzie sąsiadki”. Haszysz jest zabroniony, ale według dawnych relacji niektórzy mieszkańcy potajemnie uprawiali konopie. Nieliczne samochody poruszają się po wyboistych drogach, wyspa jest bowiem zbyt stroma i niedostępna, aby można ją było swobodnie eksplorować samochodami terenowymi.

Mieszkańcy utrzymują się przede wszystkim z połowu ryb i langust, turystyki lub pracują przy ochronie przyrody. Chilijskie służby i organizacje ekologiczne starają się usuwać rośliny inwazyjne, a w ich miejsce siać i sadzić endemity. Jest to syzyfowa praca – królikom nic bowiem nie smakuje tak jak pędy młodych roślin. Małe, krępe kozy są dziś znacznie mniej liczne niż dawniej, ale nadal stanowią element przekształconego przez człowieka ekosystemu. Nieliczne osobniki chowają się na niedostępnych, stromych zboczach.

Także kotiki Juan Fernández przetrwały czasy masowych polowań, a ich populacja stopniowo się odbudowała. Kiedyś wylegiwały się na plaży, nawet gdy nadchodzili oprawcy. Dziś na widok człowieka potrafią błyskawicznie zniknąć w morzu.

Wyspa Robinsona Crusoe jest jedną z dwóch dużych wysp wchodzących w skład archipelagu Juana Fernándeza położonego 650 km na zachód od wybrzeża Chile
Wyspa Robinsona Crusoe jest jedną z dwóch dużych wysp wchodzących w skład archipelagu Juana Fernándeza położonego 650 km na zachód od wybrzeża Chile / fot. Dario Castro / Shutterstock

W pogoni za skarbem, którego nikt nie widział

Jednym z najbardziej wytrwałych poszukiwaczy skarbów na wyspie jest pewien pasjonat z Chicago. Od 1998 r. amerykański multimilioner holenderskiego pochodzenia Bernard Keiser prowadzi tam szeroko zakrojone poszukiwania, ponieważ jest święcie przekonany, że w Puerto Inglés, „Angielskim Porcie”, ukryty jest legendarny skarb.

Według jednej z wersji legendy w XVIII wieku ukryto tam ogromny ładunek złota, srebra i kosztowności, przewieziony wcześniej z Meksyku przez hiszpańskich żeglarzy. Później skarb miał trafić w ręce Brytyjczyków. Jego rzekomą wartość szacuje się dziś nawet na 20–40 mld dolarów. W 2005 r. pewna chilijska firma stwierdziła, że robot „Arturito” odkrył skarb na głębokości 15 m. Sensacyjna wiadomość trafiła nawet do mediów naukowych, takich jak „New Scientist”. Nie przedstawiono jednak wiarygodnych dowodów na istnienie złota. Historia okazała się równie nieuchwytna jak odcisk stopy Piętaszka, który kiedyś ktoś ponoć znalazł.

Keiser z kolei podchodzi do poszukiwań naukowo. Zatrudnia historyków i archeologów, odwołując się do starych dokumentów, których odszukiwanie zleca w angielskich i hiszpańskich archiwach. Historyk wojen morskich Andrew Lambert uważa jednak jeden z najważniejszych dokumentów, w którym kapitan Webb koślawymi literami opisuje, jak ukrywa skarb, za sfałszowany. Inne dokumenty od lat są pożywką dla nadziei, że może jednak skarb istnieje. Według jednej z wersji tej historii miejsce jego ukrycia miało być zaznaczone na dwóch mapach zamkniętych w szczelnych ołowianych szkatułach.

Keiser twierdził, że znalazł płaski ołowiany pojemnik, który jednak został zgnieciony przez wielki głaz, co spowodowało jego rozszczelnienie, a znajdująca się wewnątrz mapa została zniszczona przez wodę. Znalazł też puszki z brzoskwiniami, guziki od mankietów angielskich mundurów, skorupy chińskiej porcelany i mnóstwo innych przedmiotów – ale ani grama złota.

Amerykanin nie chce się jednak poddać. Przez lata organizował kolejne wyprawy, zatrudniając do prac miejscowych mieszkańców. Gdy na południowej półkuli panowało lato, poszukiwacze przekopywali wyspę w nadziei na odnalezienie fortuny. A kiedy znowu nie udawało się znaleźć niczego, Keiser robił sobie kawę i ucinał drzemkę. W słynnej jaskini, w której nie mieszkał ani Robinson, ani Selkirk.

Co ciekawe, historia poszukiwań trwa do dziś. W maju 2026 r., po latach sporów z chilijskimi władzami, tamtejszy Sąd Najwyższy podtrzymał orzeczenie nakazujące ponowne rozpatrzenie odmowy wydania zgody na wykopaliska. Keiser, który zorganizował już kilkanaście wypraw i wydał na nie ponad 5 mln dolarów, zapowiedział kolejną ekspedycję. Prace planowano rozpocząć w październiku 2026 r., jednak konieczne było jeszcze uzyskanie ostatecznej zgody chilijskich służb ochrony przyrody. Gdyby legendarny skarb rzeczywiście udało się odnaleźć, 75 proc. jego wartości przypadłoby państwu chilijskiemu, a pozostała część poszukiwaczom. Na razie jednak nie ma dowodów, że ukryta fortuna w ogóle istnieje.