Do tego odkrycia doszło 20 lat temu na cmentarzysku Jauranga w dolinie Palpa w południowym Peru. Archeolodzy odkryli tam 31 pochówków z lat 325–440 n.e.

WIDEO…

player placeholder

W jednej z urn znajdowały się szczątki dwóch osób. Jednak szczegółowych analiz kości dokonano dopiero teraz w ramach szeroko zakrojonego badania specjalistycznego, którego wyniki zaprezentowano na łamach czasopisma „PNAS”. Uwagę badaczy przykuła zdeformowana czaszka jednej ze zmarłych.

Szerokie podejście do analizy

Na czele międzynarodowego zespołu badawczego stali Elsa Tomasto-Cagigao – bioarcheolożka z Pontificia Universidad Católica del Perú (Peru) i Lars Fehren-Schmitz – paleogenetyk z University of California Santa Cruz (USA). W badaniu nietypowych szczątków niemowlęcia ze starożytnego Peru naukowcy zastosowali interdyscyplinarne podejście. Wykonali standardową analizę morfologiczną kości, ale również pobrali próbki kopalnego DNA. Dzięki temu uzyskali unikatowy wgląd w stan zdrowia zmarłej.

Zobacz także:

Cyklopka sprzed 1600 lat

Szczegółowa analiza kości czaszki wykazała obecność pojedynczego oczodołu oraz pojedynczego kanału wzrokowego w kości klinowej. Są to anatomiczne cechy cyklopii – najcięższej postaci holoprosencefalii. Czaszka miała zrośnięte kości szczękowe i brakowało też wyraźnie zarysowanego nosa.

Dopiero analiza DNA pozwoliła wyjaśnić przyczynę deformacji. Zmarła – bo okazało się, że to dziewczynka – miała dodatkową kopię chromosomu 13. Oznacza to, że cierpiała na zespół Patau. Jest to ciężka wada genetyczna. Nie da się tego stwierdzić z całą pewnością, ale być może dziewczynka żyła przez 2–4 miesiące po narodzinach.

Tak wygląda czaszka „cyklopki” z Peru. Deformacje są wyraźnie widoczne
Tak wygląda czaszka „cyklopki” z Peru. Deformacje są wyraźnie widoczne/Fot. Elsa Tomasto-Cagigao et al. PNAS 2026

Z kolei drugi szkielet złożony w tej samej urnie należał do płodu w wieku 32–36 tygodni. W szkielecie nie odkryto żadnych deformacji. Analiza genomu wykazała, że zmarłe złożone w naczyniu nie były ze sobą spokrewnione.

Różne, ale równe

Ponad 1600 lat temu w południowym Peru chowanie zmarłych dzieci w urnach było jednym ze standardowych rytuałów pogrzebowych – jedna czwarta dzieci poniżej szóstego roku życia była grzebana w ten sposób. Niemowlę z widoczną niepełnosprawnością nie zostało potraktowane w sposób odmienny. Społeczność włączyła zmarłe dziecko z rzadką wadą genetyczną w tradycyjne obrzędy pogrzebowe i nie wykluczyła go ani nie potraktowała inaczej. Takie podejście nie zawsze było oczywiste.

Osoby, które różnią się od innych, bywały traktowane odmienne w czasie pogrzebu. Świadczą o tym na przykład pochówki atypowe z różnych okresów na terenie Europy – znane są aż do XIX wieku. Polegały one na krępowaniu zmarłych lub takim umieszczaniu w grobie, by nie mogły z niego wyjść – obawiano się, że przebudzą się i będą szkodzić żywym. Takim przykładem jest zmarła kobieta z Pnia, która żyła w XVII wieku.

Wyjątkowe odkrycie w skali świata

Pod wieloma względami znalezisko dziewczynki z cyklopią jest unikatowe zarówno w skali Ameryki Południowej, jak i świata. Jest to pierwszy i jedyny potwierdzony badaniem kopalnego DNA przypadek trisomii 13 oraz cyklopii w tym regionie.

W paleogenetyce i bioarcheologii opisano wcześniej zaledwie pojedyncze przypadki innych trisomii autosomalnych w kopalnym DNA (np. trisomii 21 – zespołu Downa czy trisomii 18 – zespołu Edwardsa). Identyfikacja trisomii 13 połączonej ze skrajną wadą twarzoczaszki (cyklopiami) w materiale archeologicznym sprzed 1600 lat stanowi pierwsze tak jednoznaczne odkrycie w światowej paleogenomice.

Źródło: PNAS