Armero nie leżało u samego krateru. Dzieliły je od niego dziesiątki kilometrów, ale miasto powstało na osadach pozostawionych przez wcześniejsze spływy z wulkanu. Tej nocy doliny rzeczne stały się drogą, którą do zabudowań dotarła niszczycielska mieszanina wody, skał i błota.
WIDEO…
13 listopada wulkan stopił śnieg i lód na swoim szczycie
Wulkan Nevado del Ruiz wznosi się w Kordylierze Środkowej kolumbijskich Andów. Jego szczyt przekracza 5 tys. m n.p.m. i jest pokryty lodem. To właśnie połączenie aktywnego wulkanu z pokrywą śnieżno-lodową okazało się kluczowe dla katastrofy w Kolumbii.
Główna faza erupcji rozpoczęła się 13 listopada 1985 roku około godz. 21.08 czasu miejscowego. Gorące potoki i fale piroklastyczne – mieszaniny gazów oraz rozdrobnionego materiału wulkanicznego – przemieściły się przez ośnieżone partie góry. Ich kontakt ze śniegiem i lodem doprowadził do gwałtownego wytworzenia dużych ilości wody.
W skali zjawisk wulkanicznych była to stosunkowo niewielka erupcja. Skutki wybuchu pokazują jednak, że o rozmiarach katastrofy decyduje nie tylko siła wybuchu, lecz także otoczenie wulkanu. W przypadku Nevado del Ruiz pokrywa lodowa dostarczyła wodę, a doliny wyznaczyły drogę spływom.
Armero zalały lahary. To nie była rzeka lawy
Woda ruszyła w dół zboczy, zabierając materiał wulkaniczny i osady z dolin. Powstały lahary, czyli szybko przemieszczające się spływy zawierające wodę, błoto, piasek i odłamki skalne. W miarę pokonywania kolejnych odcinków mogły zwiększać objętość, zagarniając następne porcje materiału. To jeden z mniej oczywistych rodzajów zagrożeń związanych z erupcjami wulkanów. Do zniszczenia miejscowości nie jest potrzebny potok roztopionej skały docierający do jej ulic. Wystarczy, że zabudowania znajdują się na trasie laharu.
W kierunku Armero spływy przemieszczały się doliną rzeki Lagunilla. Dotarły do miasta po godz. 23, około dwóch godzin po głównej erupcji. W krótkim czasie znaczna część zabudowy została zniszczona lub pogrzebana.
Określenie „lawina błotna” nie oddaje w pełni siły tego zjawiska. Lahary nie przypominają powoli pełznącego błota. Są gwałtownymi spływami, które mogą przenosić głazy i niszczyć budynki. Dlatego mity o „zimnej lawie” mogą prowadzić do niebezpiecznego niedoceniania zagrożenia.
Mapa wskazywała niebezpieczeństwo. Zabrakło skutecznej ewakuacji
Tragedia Armero nie była zdarzeniem, którego nie dało się przewidzieć w żadnym zakresie. Spływy z Nevado del Ruiz niszczyły ten rejon już w 1595 i 1845 roku. Miasto rozrosło się na terenie, przez który podobne zjawiska przechodziły wcześniej.
Jak podaje USGS, wstępna mapa zagrożeń przygotowana około miesiąca przed listopadową erupcją wskazywała Armero jako miejsce szczególnie narażone na spływy błotne. Wiedza o możliwym przebiegu katastrofy nie została jednak przełożona na sprawny system ostrzegania i opuszczenie zagrożonych terenów.
Raport amerykańskiej National Research Council opisuje próby przekazywania informacji radiowych po erupcji, trudności z nawiązaniem kontaktu i brak właściwego rozumienia nadchodzącego zagrożenia. Część ludzi spodziewała się przede wszystkim opadu popiołu lub powodzi. Noc, burzowa pogoda i przerwy w dostawie prądu dodatkowo utrudniały reakcję.
Niektóre rodziny otrzymały nieformalne ostrzeżenia od bliskich i zdążyły uciec. Według autorów raportu wielu mieszkańców mogło dotrzeć pieszo na wyżej położony teren w mniej niż pół godziny. Problemem był nie tylko brak czasu, ale także to, że dostępnego czasu nie wykorzystano do powszechnej ewakuacji.
Ile osób zginęło w Armero? Szacunki trzeba rozdzielić
W publikacjach pojawiają się różne liczby ofiar. Dotyczą one zarówno samego Armero, jak i wszystkich miejscowości dotkniętych skutkami erupcji Nevado del Ruiz.
Ostrożnie można przyjąć, że w Armero zginęło ponad 20 tys. ludzi, a w całej katastrofie co najmniej 23 tys. Część opracowań USGS podaje wyższy bilans: ponad 25 tys. zabitych łącznie, w tym około 23 tys. w Armero i około 2 tys. w Chinchiná.
Była to jedna z najtragiczniejszych katastrof wulkanicznych XX wieku. Podobnie jak w przypadku zagłady Pompejów, śmiercionośne okazały się zjawiska towarzyszące erupcji. Mechanizm był jednak inny: Armero zniszczyły spływy błotno-gruzowe.
Omayra Sánchez. Ratownicy walczyli o nią przez około 60 godzin
Jedną z odnalezionych żywych mieszkanek miasta była Omayra Sánchez. Dziewczynka została uwięziona w zalanych wodą ruinach domu. Ratownicy docierali do niej i próbowali pomóc, ale nie potrafili uwolnić jej spod gruzu. W relacji opublikowanej przez BBC fotograf Frank Fournier opisywał trudności z dostępem do poszkodowanych i brak odpowiedniego wyposażenia. Omayra pozostawała uwięziona przez około 60 godzin. Zmarła 16 listopada 1985 roku.
Fournier sfotografował ją tego dnia. Zdjęcie zostało uhonorowane tytułem World Press Photo of the Year w konkursie w 1986 roku. Jej historię pokazywała również telewizja. Wywołało to dyskusję o odpowiedzialności władz, możliwościach pomocy i roli dziennikarzy dokumentujących cierpienie.
Omayra stała się rozpoznawalną twarzą katastrofy, która pozbawiła życia tysiące ludzi. Jej historia pokazała także ograniczenia akcji ratunkowej prowadzonej na ogromnym obszarze zniszczeń.
Po katastrofie zmieniono sposób reagowania na wulkany
Tragedia przyczyniła się do utworzenia w 1986 roku programu Volcano Disaster Assistance Program. Jego zadaniem stało się wspieranie państw zagrożonych erupcjami w monitorowaniu wulkanów i ocenie ryzyka. Doświadczenia Armero miały znaczenie podczas późniejszych kryzysów wulkanicznych, w tym erupcji Pinatubo na Filipinach w 1991 roku. Ostrzeganie i ewakuacje pozwoliły wówczas ocalić wiele istnień.
Czterdzieści jeden lat po zniszczeniu Armero najważniejsza lekcja pozostaje aktualna – mapa zagrożeń i pomiary naukowców muszą prowadzić do zrozumiałych komunikatów oraz konkretnych działań. Odległość od krateru nie zapewnia bezpieczeństwa, jeśli dom stoi na drodze spływu.
Źródło: USGS, „Volcano Watch — Lessons Learned from the Armero, Colombia Tragedy”, 2009
