Mieli spędzić sobotę na zaśnieżonych stokach Kitzsteinhornu. Zamiast tego znaleźli się w płonącej kolejce, zatrzymanej wewnątrz góry. 11 listopada 2000 r. w Kaprun zginęło 155 osób. Dwanaścioro pasażerów uratowało się, schodząc w dół tunelu – obok źródła ognia, ale w przeciwnym kierunku niż zabójczy dym.
WIDEO…
Poranny kurs na lodowiec zatrzymał się wewnątrz góry
Była pogodna sobota. Na Kitzsteinhorn przyjeżdżali narciarze i snowboardziści, a w ośrodku przygotowywano się do otwarcia sezonu zimowego. Kaprun, położone w austriackim kraju związkowym Salzburg, należało do miejsc przyciągających miłośników narciarstwa w Alpach. Wysoko położone trasy pozwalały korzystać ze śniegu wcześniej niż w wielu niższych ośrodkach.
Jedną z dróg na górę była Gletscherbahn Kaprun 2. Była to kolej linowo-terenowa. Wagony kolejki poruszały się po szynach, ciągnięte liną. Znaczna część trasy prowadziła przez wnętrze masywu.
O godzinie 9.02 kolejka ruszyła z dolnej stacji w kierunku Alpincenter, położonego na wysokości 2452 m n.p.m. Osiem minut później, po przebyciu około 1132 m, zatrzymała się w dolnej części tunelu. W tylnej części składu rozwijał się pożar. Prowadzący kolejkę zdołał przekazać górnej stacji informację o ogniu. Otrzymał polecenie ręcznego otwarcia drzwi. Później łączność została przerwana.
Co wywołało pożar kolejki w Kaprun?
Ustalenia dotyczące przyczyn katastrofy koncentrowały się na elektrycznym termowentylatorze znajdującym się w dolnej kabinie prowadzącego, podczas tego kursu nieobsadzonej. Urządzenie grzewcze oraz olej z instalacji hydraulicznej układu hamulcowego znalazły się w centrum późniejszych ekspertyz.
Haus der Geschichte Österreich, austriackie muzeum historii współczesnej, opisuje mechanizm następująco. Wadliwy termowentylator doprowadził do zapalenia się oleju hydraulicznego, który wydostał się z układu hamulcowego. Spadek ciśnienia w instalacji spowodował zatrzymanie kolejki wewnątrz tunelu.
W późniejszych sporach podnoszono również kwestię przeróbek urządzenia grzewczego i sposobu jego zamontowania w pobliżu przewodów olejowych. Szczegółowe ustalenia techniczne oraz ocena tego, kto mógł przewidzieć zagrożenie, stały się przedmiotem wieloletnich kontrowersji. Dlatego wyjaśnienia źródła pożaru nie należy utożsamiać z prawomocnym przypisaniem winy konkretnej osobie.
Tunel zadziałał jak komin. Dym wyprzedzał uciekających
Najgroźniejszą cechą miejsca katastrofy okazało się połączenie zamkniętej przestrzeni i stromego przebiegu trasy. Rozgrzane gazy pożarowe przemieszczały się w stronę górnego wylotu. Powietrze napływające od dołu podsycało ogień. Powstał efekt kominowy.
Dla ludzi wydostających się z wagonów oznaczało to dramatyczną pułapkę. Większość próbowała uciekać pod górę, oddalając się od źródła ognia. Właśnie w tę stronę przesuwał się jednak toksyczny dym. Samo opuszczenie kolejki nie zapewniało bezpieczeństwa.
Dym dotarł także do innych części infrastruktury. W bilansie 155 ofiar znalazły się dwie osoby z kolejki jadącej w przeciwnym kierunku oraz trzy osoby przebywające na górnej stacji. Katastrofa objęła więc znacznie większy obszar niż bezpośrednie otoczenie płonącego składu.
W alpejskich masywach tunele kolejowe pozwalają pokonywać potężne naturalne bariery. Ich zamknięta przestrzeń wymaga jednak szczególnego podejścia do pożaru: znaczenie ma nie tylko ogień, ale również kierunek rozchodzenia się dymu i dostępność dróg ewakuacji.
Dlaczego przeżyło tylko 12 pasażerów?
Dwanaścioro ocalałych wybrało drogę w dół, ku dolnemu wylotowi tunelu. Aby się uratować, musieli minąć miejsce pożaru. Dalej szli w kierunku przeciwnym do tego, w którym przemieszczał się dym.
Według relacji przywołanej przez szwajcarskiego nadawcę SRF, jeden z pasażerów wybił szybę nartami. Grupa pokonała następnie niemal 600 m schodami ewakuacyjnymi. Schodzili w ciemności, w butach narciarskich, przytrzymując się stalowej liny i przewracając po drodze.
Ten fragment historii bywa przedstawiany jako opowieść o wyborze „właściwego kierunku”. Łatwo jednak oceniać sytuację, znając jej zakończenie. Ludzie opuszczający płonący wagon musieli działać pod presją, bez pełnej wiedzy o tym, co dzieje się dalej w tunelu. Ich zachowanie nie zastępuje odpowiedzi na pytanie, dlaczego infrastruktura nie zapewniła im bezpiecznej ewakuacji.
Po katastrofie zmieniono zabezpieczenia kolei
Kaprun pokazało, że bezpieczeństwo w górach zależy również od infrastruktury, z której korzystają turyści. W tym przypadku zagrożenie pojawiło się podczas dojazdu na stoki.
Konsekwencje pożaru można prześledzić w dokumentach austriackiego parlamentu. W raporcie ministerstwa transportu z 2004 r. wymieniono działania podjęte po katastrofie:
- kontrole kolei prowadzących przez tunele,
- sprawdzanie przewodów hydraulicznych,
- usuwanie urządzeń grzewczych podobnych do zastosowanego w Kaprun,
- ćwiczenia przeciwpożarowe personelu.
W porównywalnych kolejach tunelowych zamontowano czujniki dymu i pożaru, automatyczne urządzenia gaśnicze w szafach sterowniczych, monitoring przedziałów pasażerskich oraz łączność między pasażerami a prowadzącym.
Zmiany objęły również przepisy. Austriacka ustawa o kolejach linowych z 2003 r. rozszerzyła wymagania dotyczące analiz bezpieczeństwa pożarowego i okresowych kontroli. Wytyczne obejmowały m.in. materiały stosowane w pojazdach i stacjach oraz projektowanie drzwi i dróg ucieczki.
Zginęło 155 osób. W procesie uniewinniono wszystkich oskarżonych
Proces karny rozpoczął się w 2002 r. Przed sądem stanęło 16 osób, wśród nich przedstawiciele operatora kolejki, producenta składów i instytucji nadzoru technicznego. W 2004 r. wszyscy zostali uniewinnieni. Jak wyjaśniał później „Der Standard”, nie wykazano indywidualnej winy oskarżonych w sposób pozwalający na skazanie. Uniewinnienia utrzymano również w postępowaniu odwoławczym. Dla wielu bliskich ofiar rozstrzygnięcie pozostało źródłem rozczarowania i poczucia braku sprawiedliwości.
Wyrok w sprawie odpowiedzialności karnej nie zmienia faktu, że po katastrofie wprowadzono konkretne zabezpieczenia. Są to dwa odrębne zagadnienia: udowodnienie winy określonej osobie oraz rozpoznanie zagrożeń wymagających usunięcia.
W Kaprun każdą ofiarę upamiętnia osobny pas światła
Zell am See-Kaprun pozostało regionem kojarzonym ze sportami zimowymi w Austrii. Kolei tunelowej, w której doszło do tragedii, nie przywrócono jednak do ruchu. W pobliżu dawnej dolnej stacji powstało miejsce pamięci.
Otwarta w 2004 r. budowla ma 155 wąskich, przeszklonych szczelin. Każda jest poświęcona konkretnej osobie i opatrzona jej nazwiskiem. Różne kolory szkła podkreślają indywidualność ofiar; w niszach przewidziano miejsca na świece. Projekt architekta Antona Michaela przekłada liczbę, która zdominowała relacje o katastrofie, na osobne miejsca pamięci. Za każdym pasem światła stoi człowiek, który 11 listopada 2000 r. nie wrócił z góry.
Źródło: Haus der Geschichte Österreich
