W sierpniu 29 roku p.n.e. Oktawian, przybrany syn Juliusza Cezara, poprowadził w Rzymie wystawny pochód triumfalny. Trzydziestotrzyletni wódz wyszedł zwycięsko z długiej walki o władzę nad imperium rzymskim. Aby uczcić sukces, urządził trzydniowe uroczystości poświęcone pokonaniu Marka Antoniusza i Kleopatry oraz przejęciu Egiptu.
WIDEO…
W trakcie pochodu ulicami Rzymu poprowadzono dwoje dzieci nieszczęsnej pary jako żywe łupy wojenne: dziesięcioletnie bliźnięta, Kleopatrę Selene i Aleksandra Heliosa.
Dzieci Kleopatry jako żywe trofea Oktawiana
Oktawian pragnął pokazać tysiącom Rzymian zgromadzonych na ulicach także samą pokonaną władczynię Egiptu. Historycy Swetoniusz, piszący na przełomie I i II wieku oraz Kasjusz Dion, tworzący na przełomie II i III wieku, zgodnie odnotowali, że gdy dowiedział się o jej samobójczej śmierci, natychmiast posłał po zaklinaczy węży. Mieli oni spróbować wyssać jad żmii, która ją ukąsiła. Triumwirowi nie było więc dane poprowadzić królowej w kajdanach ulicami Rzymu. Wykorzystał jednak jej ocalałe dzieci, by dobitnie zademonstrować swoją potęgę i zwycięstwo.
W palącym upale rzymskiego lata słudzy nieśli na łożu podobiznę Kleopatry. Tuż za nią kroczyły bliźnięta. Z tej okazji na Forum Romanum wzniesiono dla zwycięzcy łuk triumfalny. Ostatnie ślady Republiki bezpowrotnie odchodziły w przeszłość.
Ten upokarzający pochód nie oznaczał jednak ani końca Aleksandra Heliosa i Kleopatry Selene, ani kresu dziedzictwa ich matki. Bliźnięta przetrwały, podtrzymując linię Ptolemeuszy, choć jako jeńcy znalazły się pod opieką byłej żony swojego ojca. Współczesne badania nad ich losami pokazują, że królewscy zakładnicy przetrzymywani przez Rzymian odgrywali istotną rolę w bezwzględnej polityce schyłkowego okresu Republiki Rzymskiej. Dowodzą też, że pamięć o Kleopatrze przetrwała do dziś w dużej mierze dzięki niezwykłym losom i odporności jej córki.
Dynastia Ptolemeuszy. Jak Grecy przejęli władzę nad Egiptem?
W chwili śmierci królowej Kleopatry dynastia Ptolemeuszy władała Egiptem od niemal trzech stuleci. Jej założyciel, Ptolemeusz I, był jednym z dowódców Aleksandra Wielkiego. W 332 roku p.n.e. Aleksander pokonał Persów i podporządkował Egipt Macedonii oraz swojemu rozległemu imperium. Po jego śmierci w 323 roku p.n.e. generałowie zaczęli sprawować władzę nad zdobytymi ziemiami w imieniu spadkobierców wodza. Ptolemeusz I wykorzystał sytuację i w 305 roku p.n.e. przyjął tytuł króla Egiptu. W ten sposób zapoczątkował dynastię Ptolemeuszy, która panowała aż do czasu, gdy Rzym przyłączył Egipt do swojego państwa jako prowincję.
W 51 roku p.n.e., po śmierci ojca, osiemnastoletnia Kleopatra odziedziczyła tron zgodnie z jego wolą. Zwyczaje dynastii Ptolemeuszy nakazywały zawieranie małżeństw w rodzinie, dlatego miała poślubić swoich braci i wspólnie z nimi sprawować władzę. Najpierw wyszła za Ptolemeusza XIII, który w chwili ślubu miał zaledwie dziesięć lat, a później za Ptolemeusza XIV, mającego wówczas dwanaście lat. Mimo tych małżeństw, a być może właśnie ze względu na ich dynastyczny charakter, Kleopatra nie miała dzieci ze swoimi braćmi. Ojcem całej czwórki jej potomstwa był Juliusz Cezar lub Marek Antoniusz.
Kleopatra i Juliusz Cezar. Początek politycznego sojuszu
Kleopatra poznała Cezara podczas jego kampanii wojskowej w Aleksandrii. Plutarch, biograf piszący na początku II wieku n.e., przekazywał, że królową potajemnie wniesiono na spotkanie z Cezarem w worku z pościelą. Błędne XVIII-wieczne tłumaczenie jego relacji sprawiło jednak, że worek zamienił się w zwinięty dywan. Ta wersja na trwałe zakorzeniła się w kulturze, między innymi za sprawą artystów takich jak Jean-Léon Gérôme. Rok później Kleopatra urodziła syna Cezariona, który z czasem, jako Ptolemeusz XV, współrządził Egiptem u boku matki.
Kleopatra, Cezarion oraz jej brat i zarazem mąż, Ptolemeusz XIV, przebywali w Rzymie podczas poczwórnego triumfu Juliusza Cezara w 46 roku p.n.e. Zatrzymali się w jego willi po drugiej stronie Tybru, podczas gdy – jak odnotował Appian – przez miasto przechodził wystawny pochód pełen złota, wieńców, darów i jeńców. Plutarch wspomina, że w triumfie niesiono także małego Jubę II, syna króla Numidii, a ulicami Rzymu prowadzono również zbuntowaną siostrę Kleopatry, Arsinoe IV, jako żywe trofeum Cezara. Kleopatra doskonale wiedziała, że sama nie chciałaby podzielić jej losu.
Marek Antoniusz i Kleopatra. Związek, który zmienił historię Rzymu
Po śmierci Cezara w idy marcowe Kleopatra nadal sprawowała władzę w Egipcie. Tymczasem jej przyszły partner, Marek Antoniusz, umacniał polityczny sojusz znany jako drugi triumwirat – porozumienie zawarte między Oktawianem, Antoniuszem i stronnikiem Cezara Markiem Emiliuszem Lepidusem. W 40 roku p.n.e. Antoniusz poślubił Oktawię, siostrę młodego Oktawiana, co miało dodatkowo wzmocnić ten układ.
Oktawia nie była pierwszą żoną Antoniusza – polityk żenił się w sumie czterokrotnie. Nie był też człowiekiem skłonnym do wierności jednej partnerce. W 41 roku p.n.e. spotkał Kleopatrę w Tarsie, na terenie dzisiejszej Turcji. Wkrótce potem spędził zimę wraz z królową w Aleksandrii. Z czasem związek ten okazał się trwały.
Niedługo po przybyciu Antoniusza do Egiptu Kleopatra urodziła bliźnięta: Aleksandra Heliosa, którego imię nawiązywało do Słońca, oraz Kleopatrę Selene, nazwaną na cześć Księżyca. Niewiele wiadomo o ich wczesnym dzieciństwie. W 2012 roku egiptolożka Giuseppina Capriotti uznała jednak, że odnaleziona w świątyni Hathor w Denderze rzeźba z piaskowca może przedstawiać właśnie bliźnięta. Posąg miał około 10 metrów wysokości i był ozdobiony wyobrażeniami gwiazd. Dzieci oplatał wąż, a jedno z nich miało nad głową symbol Słońca, drugie zaś Księżyca.
W 36 roku p.n.e. Kleopatra urodziła Antoniuszowi trzecie dziecko, Ptolemeusza Filadelfosa. O codziennym życiu dzieci wiadomo niewiele poza tym, że dorastały w uprzywilejowanych warunkach w pałacu w Aleksandrii, zgodnie z tradycjami królewskiego dworu. Kleopatra Selene, jej bracia oraz Antyllus, ich przyrodni brat i dziedzic Antoniusza, otrzymali wszechstronne wykształcenie w zakresie sztuk wyzwolonych. Łączyła ich też bliska więź z Kleopatrą i Antoniuszem.
Decyzja, która oburzyła Rzym
Zapowiedzi dotyczące dziedzictwa, jakie Kleopatra i Antoniusz zamierzali przekazać swoim dzieciom, wywołały w Rzymie oburzenie. Jak Antoniusz mógł rozdzielać rzymskie ziemie między swoje nieślubne dzieci, jak gdyby republikański system rządów przestał obowiązywać?
Mimo to w 34 roku p.n.e. Kleopatra i Antoniusz zorganizowali uroczystość, którą później nazwano donacjami aleksandryjskimi. Podczas ceremonii podzielili wschodnie ziemie między swoje dzieci oraz Cezariona, rozdzielając między nich rozległe obszary wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i części Afryki Północnej.
Dwa lata po tym, jak wieści o kontrowersyjnej ceremonii dotarły do Rzymu, Antoniusz formalnie rozwiódł się z Oktawią. Był to jednoznaczny sygnał, że napięcie między nim a Oktawianem przerodziło się w otwartą wrogość. Konflikt obu polityków osiągnął punkt kulminacyjny w 31 roku p.n.e. podczas bitwy pod Akcjum u zachodnich wybrzeży Grecji. Choć Antoniusz i Kleopatra dysponowali liczniejszą flotą, ponieśli w decydującym starciu klęskę. Widząc, że bitwa jest przegrana, Kleopatra uciekła wraz ze swoją flotą. Antoniusz podążył za nią, pozostawiając własne załogi.
Po druzgocącej porażce Antoniusz, jak głosi tradycja, rzucił się na miecz, natomiast Kleopatra wybrała śmierć od jadowitego ukąszenia węża. Według przekazów oboje woleli umrzeć, niż dostać się w ręce Oktawiana i zostać wystawieni na widok publiczny jako żywe trofea. Ich dzieci nie miały jednak możliwości dokonania takiego wyboru.
Co stało się z dziećmi Kleopatry po jej śmierci?
Po umocnieniu swojej władzy Oktawian szybko przystąpił do usuwania potencjalnych zagrożeń, w tym tych związanych z dziećmi Kleopatry. Gdy Aleksandria upadła, Kleopatra przekazała Cezarionowi złoto i wysłała go do Indii przez Etiopię. Nigdy tam jednak nie dotarł. Ludzie Oktawiana wytropili go i zabili. Tymczasem Antyllus, syn Marka Antoniusza, został zdradzony przez swojego nauczyciela, wywleczony ze świątyni i zamordowany.
Po śmierci rodziców bliźnięta, wraz z młodszym bratem Ptolemeuszem, zostały wysłane do Rzymu. Rzymianie często przetrzymywali dzieci pokonanych władców jako zakładników, jednak potomstwo Kleopatry miało również odegrać ważną rolę w widowisku zwycięstwa, które Oktawian przygotowywał na swój triumf.
Egipt został przyłączony do imperium jako rzymska prowincja, a Oktawian rozpoczął przygotowania do pokazania bliźniąt podczas wspomnianego wcześniej potrójnego triumfu. Co znamienne, historyk Kasjusz Dion nie wspomina, by młody Ptolemeusz Filadelfos uczestniczył w pochodzie. Może to wskazywać, że zmarł jeszcze przed uroczystością. Po triumfie Oktawiana bliźnięta zamieszkały z Oktawią, siostrą przyszłego cesarza i – co mogło być dla nich szczególnie upokarzające – byłą żoną ich ojca.
Umieszczenie bliźniąt w domu siostry pozwalało Oktawianowi sprawować nad nimi stały nadzór. Przez całe swoje panowanie przedstawiał się jako oddany ojciec troszczący się zarówno o rodzinę, jak i państwo. Później przeszedł do historii jako August. Ten wizerunek opiekuna miał jednak także wymiar polityczny. Pozwalał pokazać opinii publicznej, że okazał łaskę dzieciom Antoniusza, które były w połowie Rzymianami, a jednocześnie pozostawiał je pod ścisłą kontrolą. Aleksander Helios prawdopodobnie zmarł młodo, mniej więcej w ciągu dekady od przybycia do Rzymu. Selene, wychowywana przez dawnych wrogów swojej rodziny, obrała jednak zupełnie inną drogę.
Kleopatra Selene dorastała w domu dawnych wrogów
Dorastała w domu pełnym dzieci i wychowanków Oktawii, między innymi u boku swojego przyrodniego brata Jullusa Antoniusza. Starożytne przekazy wspominają o jej urodzie i inteligencji. Kontynuowała naukę razem z pozostałymi dziećmi pozostającymi pod opieką Oktawii. Miała własnych lekarzy, zabawki i kosztowne stroje, a wychowanie przygotowywało ją do życia w roli rzymskiej arystokratki.
W książce „Cleopatra's Daughter: From Roman Prisoner to African Queen” historyczka Jane Draycott rekonstruuje prawdopodobne życie Kleopatry Selene. Autorka ponownie analizuje źródła pisane dotyczące córki Kleopatry, a także zestawia je z nowszymi odkryciami archeologicznymi i świadectwami sztuki. Na podstawie monet, ołtarzy i innych zabytków związanych z Selene pokazuje, że to właśnie ona na nowo ukształtowała pamięć o dynastii Ptolemeuszy i o swojej matce, dzięki czemu ich dziedzictwo przetrwało w rzymskiej Afryce Północnej.
Królewscy zakładnicy Rzymu. Kim był Juba II?
W domu Oktawii Selene poznała także swojego przyszłego męża. Już w okresie republiki wysoko urodzeni zakładnicy często trafiali pod opiekę rzymskich arystokratów. Juliusz Cezar, a później August, rozwinęli jednak tę praktykę na znacznie większą skalę. Historyczka starożytności Elinor Grace Cosgrave zwraca uwagę, że Cezar w „Wojnie galijskiej” chwalił się wzięciem setek zakładników. Często byli to ludzie bardzo młodzi. Stanowili żywą gwarancję posłuszeństwa podbitych królestw, a zarazem widoczny symbol rzymskiej dominacji. Ich pobyt w Rzymie miał również podkreślać rzekomo „cywilizujący” wpływ kultury rzymskiej na pokonanych przeciwników.
Wśród zakładników przebywających w domu Oktawii znajdował się Juba II – to samo dziecko, które niegdyś pokazano podczas triumfu Cezara. Jak zauważa Draycott, był on człowiekiem, którego dziś określilibyśmy jako czarnego Afrykanina.
Podobnie jak Selene, Juba II został wzięty jako zakładnik. Po triumfie nad jego ojcem, królem Numidii Jubą I, wychowywał się jako jeniec w domu Juliusza Cezara. Po śmierci Cezara również trafił ostatecznie pod opiekę Oktawii. Z czasem zasłynął jako uczony zajmujący się geografią i dziejami Afryki. Numidia obejmowała obszary leżące na terenach dzisiejszej Algierii, Libii i Tunezji.
Z rzymskiej zakładniczki została królową Mauretanii
W 25 roku p.n.e. Oktawia doprowadziła do małżeństwa Selene i Juby. W charakterze swoistego prezentu ślubnego, choć obwarowanego wyraźnymi warunkami, August pozwolił im objąć władzę jako królowie klienccy Rzymu. Byli to władcy formalnie samodzielni, lecz w praktyce zależni od cesarstwa i pozostający pod jego ścisłą kontrolą. Para objęła rządy nad zachodnią Numidią i Mauretanią, a następnie przeniosła się do Iol Caesarea, leżącej na terenie dzisiejszej Algierii. Wspólnie przebudowali miasto i nadali królestwu wyraźne wpływy greckie oraz egipskie, widoczne w obrzędach, wizerunkach na monetach, rzeźbach i architekturze.
Po przeprowadzce do Mauretanii, gdzie została królową, Kleopatra Selene II świadomie podtrzymywała pamięć o dynastii Ptolemeuszy. Jak wskazuje Draycott, na mauretańskich monetach przedstawiano ją – podobnie jak wcześniej jej matkę – jako hellenistyczną królową, między innymi poprzez sposób ułożenia włosów i diadem. Było to tradycyjne nakrycie głowy hellenistycznych królów oraz niektórych wpływowych królowych: biały pas tkaniny wiązany z tyłu głowy, z opadającymi końcami. Selene, tak jak Kleopatra, świadomie wybierała ten symbol władzy. Nosiła go u boku męża, podkreślając w ten sposób równorzędność ich pozycji.
Córka Kleopatry ocaliła dziedzictwo Ptolemeuszy
Selene i Juba nazwali swojego syna Ptolemeuszem z Mauretanii, przedłużając tym samym linię Ptolemeuszy głęboko w okres cesarstwa rzymskiego. W ten sposób Selene podkreślała afrykańskie, hellenistyczne i egipskie dziedzictwo związane z jej matką, podtrzymując pamięć o Kleopatrze.
Opowieści o tragicznej śmierci Kleopatry i Antoniusza pozostawiły trwały ślad zarówno w historii Rzymu, jak i kulturze popularnej. Ich dziedzictwo nie zakończyło się jednak wraz z ich śmiercią. Dzięki niezwykłej odporności Kleopatry Selene II – mimo wojny, wrogiej rzymskiej propagandy wymierzonej w jej matkę i lat spędzonych w charakterze zakładniczki – dynastia Ptolemeuszy przetrwała jeszcze przez dziesięciolecia po śmierci Kleopatry.
Źródło: National Geographic
