Pamiętajmy, że najnowsze odkrycie nie oznacza, że wcześniej nie potrafiono produkować szkła dichroicznego. Materiał, który zmienia kolor w zależności od kąta padania światła, był już produkowany latach 60. XX wieku jako element dekoracyjny wnętrz. Teraz badacze odkryli sposób, w jaki Rzymianie mogli uzyskiwać ten wyjątkowy efekt ok. 1600 lat temu. Jednym zdaniem: naukowcy odwzorowali starożytną recepturę, której rzymscy hutnicy użyli do stworzenia słynnego Pucharu Likurga.
WIDEO…
Magiczny Puchar Likurga
Gdy spojrzymy na Puchar Likurga, na co dzień przechowywany w Muzeum Brytyjskim w Londynie, możemy zastanawiać się, czy taki przedmiot na pewno zasługuje na tytuł jednego z siedmiu cudów świata wykonanych ze szkła, którym został okrzyknięty w 2022 roku. Przedmiot pochodzący z IV wieku zdobi mitologiczna scena przedstawiający legendę o królu Likurgu. Mityczny król Tracji ściera się w niej z bogiem Dionizosem, któremu to władca nie chciał oddawać czci. Bóg wina i zabawy za karę oplata Likurga pędami winorośli, które na zawsze unieruchamiają bohatera. Choć sama dekoracja może zrobić wrażenie, prawdziwa magia przedmiotu ukazuje się dopiero po celowym skierowaniu nań światła.
W zależności od położenia wiązki światła Puchar Likurga zmienia bowiem swój kolor. W zwykłym oświetleniu jest jasnozielony, natomiast podświetlony od tyłu staje się rubinowoczerwony. To właśnie zjawisko dichroizmu, które od lat fascynowało naukowców.
Prace nad uzyskaniem starożytnej receptury
Naukowcy od dawna znali zasadę działania rzymskiego szkła, ale nie potrafili wiernie i w powtarzalny sposób odtworzyć starożytnej receptury. Od wielu lat wiemy, że na zjawisko dichroizmu wpływa skład struktury szkła. Gdy ta zawiera nanocząsteczki złota i srebra, zmienia się sposób, w jaki przedmiot odbija światło.
Przełomu dokonała Lisa Hollands z Uniwersytetu w Sheffield. Specjalistka w dziedzinie technologii szkła podjęła próbę odtworzenia materiału. W eksperymentach, które wymagały wielu prób i błędów, używała jedynie materiałów, które były dostępne dla starożytnych Rzymian. Hollands testowała różne rodzaje pieców, poziomy tlenu, temperatury i składniki. Badawcza cierpliwość okazała się niezwykle istotna, gdyż nawet niewielkie zmiany warunków produkcji wpływały na ostateczny kolor szkła.
Po wielu próbach udało się opracować, a właściwie odtworzyć antyczną recepturę. Dzięki niej badacze mogli uzyskać szkło zmieniające barwę w sposób bardzo zbliżony do Pucharu Likurga, wykorzystując materiały dostępne w starożytności. Badaczka po wszystkim żartowała: „Gdyby Rzymianie mogli zobaczyć mnie podczas eksperymentów, prawdopodobnie śmialiby się i pytali: »Dlaczego ona nie wie, jak to zrobić?«”. Bez względu na to, czy nasi przodkowie celowo produkowali zmieniające kolor szkło, czy było to dziełem ich przypadku (taki scenariusz dopuszcza część naukowców), zapewne kwestionowaliby trud wkładany przez autorkę współczesnych badań w pracę.
Jak wykorzystać dichroizm?
Uniwersytet z Sheffield niezwłocznie chce wykorzystać poznaną na nowo starożytną technikę. Brytyjski artysta Elliot Walker stworzył dzieło inspirowane Pucharem Likurga. Tak samo jak starożytny przedmiot, nowy eksponat będzie w różny sposób reagować na światło. Praca ma być prezentowana na Uniwersytecie w Sheffield, a następnie trafić do Turner Museum of Glass.
Odtworzenie starożytnej technologii produkcji szkła może mieć znaczenie nie tylko dla archeologii, ale również dla innych dziedzin współczesnej nauki. Zdobyta wiedza może pomóc w opracowywaniu nowych materiałów, umożliwiających kontrolowanie sposobu, w jaki światło oddziałuje z materią. Badacze wskazują również na potencjalne zastosowanie tych odkryć w doskonaleniu metod bezpiecznego przechowywania odpadów promieniotwórczych. Chodzi przede wszystkim o proces unieruchamiania niebezpiecznych substancji w trwałej, szklanej strukturze. Takie wykorzystanie wyników badań pozostaje na razie jedynie w sferze teorii.
Źródła: Smithsonian Magazine, The Guardian
