Problem pseudobóstw słowiańskich, archeologicznych falsyfikatów i spreparowanych dokumentów źródłowych wydaje się tak długi, jak samo badanie mitologii słowiańskiej na przestrzeni dziejów. Tak naprawdę już średniowieczne teksty zawierały przeinaczenia lub po prostu zmyślenia, wynikające czy to z niewiedzy, czy z ignorancji zagranicznych kronikarzy lub też z ich prób transkrypcji słowiańskiego słownictwa na własny język.
WIDEO…
Wydaje się, że jest to rzecz nieunikniona, jeśli sami Słowianie nie znali pisma, którym mogliby spisać swe wierzenia. O zrębie wierzeń naszych przodków trudno stwierdzić coś pewnego. Istnieją jednak takie przekazy, co do których nie mamy dziś wątpliwości, że były kłamstwem czy mistyfikacją stworzoną w celach zarobkowych.
Definicja pseudobogów słowiańskich
Na początek spróbujmy wyjaśnić, co to znaczy pseudobogowie. Mówiąc najprościej, są to słowiańskie bóstwa wymienione w źródłach, a następnie opisywane w literaturze popularnej (a często również w internecie), których faktyczne istnienie w systemie religijnym naszych przodków jest negowane przez zdecydowaną większość badaczy.
Na początku, w okresie średniowiecza, imiona pseudobogów pojawiały się w tekstach w wyniku pomyłek. Przykładowo katoliccy duchowni brali ludowe okrzyki bądź zwroty z pieśni obrzędowych za apostrofę do jakiegoś pogańskiego bóstwa, przyzywanego przez lud.
Jeszcze przed Janem Długoszem zapisy nazw mitologicznych pochodzą ze statutów prowincjonalnych i innych dokumentów kościelnych. Duchowni nawołują w nich, by w czasie świąt nie wzywać diabelskich imion pogańskich bożków: łado, leli, jasza, tyja itd. Potem, mniej więcej od XVIII wieku, najczęściej propagowane były przez chcących na tym zarobić fałszerzy.
Cała prawda o Dzidzileli
Boginią, której autentyczność jest dzisiaj podważana przez większość badaczy, była wymieniona w kronikach Długosza Dzidzilela, rzekomo słowiańska opiekunka małżeństwa, kobiet i dzieci, odpowiedniczka rzymskiej Wenery. Chociaż Aleksander Gieysztor próbował chwytać się jakichś tropów interpretacyjnych i szukać analogii między Dzidzilelą a Dodolą, a Włodzimierz Szafrański proponował włączyć ją do panteonu jako „nosicielkę dzieci”, to jednak większość poszukiwań wiodła na manowce.
Pierwszym zajadłym krytykiem Dzidzileli jako rzekomej bogini był oczywiście Aleksander Brückner, który uważał, że niemal cały panteon Długosza należy odrzucić. Henryk Łowmiański z kolei sądził, że Dzidzilela mogła być istotą zaczerpniętą z ludowej demonologii, którą kronikarze, z Długoszem na czele, wzięli za dawne bóstwo. Późniejsi badacze zaczęli się zastanawiać nad możliwym wytłumaczeniem tego hipotetycznego teonimu. W jaki sposób mógł się dostać z pieśni obrzędowych do plejady istot boskich? Zauważono, że rzeczywiście w wielu rejonach Słowiańszczyzny pojawia się okrzyk: „Oj didi Lelo”, „Oj didi Łado” itd.
Łada, czyli bóg wojny?
Kolejne bóstwo, którego obecność w historycznym słowiańskim panteonie jest dzisiaj podważana przez większość badaczy, to Łada, ewentualnie Łado. U Długosza pada informacja, że Słowianie „Marsa nazywali Ładą. Wyobraźnia poetów uczyniła go wodzem i bogiem wojny. Modlili się do niego o zwycięstwa nad wrogami oraz o odwagę dla siebie, cześć mu oddając bardzo dzikimi obrządkami”.
Jeszcze bardziej wodze fantazji puścił Maciej z Miechowa, który uznał, że Łada nie była męskim bogiem wojny, tylko żeńską boginią miłości, odpowiedniczką greckiej Ledy i matką bliźniąt Lela i Polela (Kastora i Polluksa). Zatrzymajmy się na tym, że świadectwa istnienia rzekomej bogini Łady w mitologii słowiańskiej miały być dwa: po pierwsze zwroty z pieśni obrzędowych, m.in. weselnych, wiosennych lub zielonoświątkowych, a po drugie tzw. „Powieść rzeczy istej o początkach istnienia Klasztoru Świętego Krzyża na Łysej Górze”, gdzie według miejscowej legendy miała wcześniej mieścić się świątynia Łado, Bodo i Leli. Brückner tłumaczył, że okrzyk łado mógł oznaczać „oblubienicę bądź kochankę”, a sam Długosz nieco zaplątał się w swoich domysłach, skoro już w „Klejnotach rycerskich” wycofał się z pomysłu, iż Łada to słowiański Mars, bóg wojny, a zaczął widzieć w niej właśnie boginię, od której nazwę wziął herb rycerski Łada.
Swoją drogą jeszcze na początku XX wieku zastanawiano się, czy pseudonim literacki księdza Jana „Łady” Gnatowskiego nie jest przypadkiem nawiązaniem do pogańskiej bogini. Łado pojawia się także w źródłach wschodniosłowiańskich jako Bacchus, bóg wina, wesela i radości. Współcześni religioznawcy w większości są zgodni co do tego, że zwrot obrzędowy został przez dawnych kronikarzy wzięty za teonim, a następnie postać Łady/Łado zaczęła żyć własnym życiem, poprzez teksty romantyków i modernistów zyskując coraz to nowe atrybuty i funkcje.
Zabawa, która zmieniła się w bóstwo
Kolejnym bóstwem, które rzekomo mieli czcić nasi przodkowie, był Kupała czy też Kupajło. Jego imię pojawia się bardzo późno, bo dopiero w XVII-wiecznym „Latopisie hustyńskim”. Miał być bogiem obfitości, utożsamianym z grecką Demeter. Ponoć dziękowano mu za obfite żniwa i modlono się do niego w Wigilię Świętego Jana.
O popularności tej wizji świadczy fakt, że boga Kupajło wspomina Naruszewicz w „Historii narodu polskiego”, ale pojawia się również w XVIII- i XIX-wiecznej literaturze pięknej, np. w powieści „Rzepicha, matka królów” Franciszka Salezego Jezierskiego czy w „Starej baśni” Józefa Ignacego Kraszewskiego. Być może uznano, że Kupała był bóstwem, ponieważ zabawy ludowe związane z letnim przesileniem są na terenach słowiańskich poświadczone od bardzo dawna, na Rusi już od XIII wieku.
Co więcej, w tym czasie wykonuje się kukłę, pokrewną Marzannie, używaną przy obrzędzie. Ukraińska nazwa kupało odnosi się także do jakiejś mitycznej postaci, jednakże nie męskiej, a kobiecej – dziewczyny pomagającej przy wróżbach sobótkowych i wiodącej w ich czasie prym (białoruskie kupała).
Etymologicznie nazwa pseudoboga może wywodzić się od czasownika „kąpać” i pochodzić od określenia pierwszej, uroczystej kąpieli w rzece. Część badaczy wiąże też nazwę Iwan-Kupała z Janem Chrzcicielem, późniejszym patronem tego święta, które uległo przesunięciu na 24 czerwca, ale zdołało zachować wiele z tradycyjnego, przedchrześcijańskiego charakteru obrzędowego.
Pseudobogów słowiańskich jest jeszcze więcej
Ostatecznie należałoby założyć, że Kupała jako bóg pojawił się w wyniku analogicznej pomyłki, która ze zwyczaju kolędowania uczyniła boga Koliadę. O tym pseudobóstwie również wspominał choćby Naruszewicz. Słowiański zwyczaj kolędowania w okresie przesilenia zimowego i nowego roku w wyniku niezrozumienia wzięto za mityczną postać z panteonu naszych przodków, której rzekomo mieli oddawać wtedy cześć.
Nieco zamieszania przez lata powodował także Jesza czy też Jasza. Początkowo XV-wieczne kazania przestrzegały przed oddawaniem czci „Łado, Jassa, Quia, Nija”, a następnie Długosz, przeczytawszy te zapiski, zastosował interpretatio antiqua, stając się odnaleźć grecko-rzymskie odpowiedniki rzekomych słowiańskich bogów.
Jeszę, z uwagi na brzmieniowe podobieństwo do Jowisza, umieścił na czele panteonu. Istnienie takiego boga w systemie religijnym naszych przodków po raz pierwszy zanegował Brückner, następnie poparli go Henryk Łowmiański oraz Stanisław Urbańczyk. W rzeczywistości w języku staro-cerkiewno-słowiańskim jesza to partykuła życzeniowa oznaczająca „oby”, co jednak nie do końca tłumaczyłoby obecność słowa w XIV- i XV-wiecznych pieśniach polskich. Łuczyński z kolei wyjaśnia, że Jesz/Jasz mogło być ówczesnym wariantem imienia Jan.
Romantyczne generowanie bóstw
Wielu pseudobogów pojawiło się w literaturze XIX wieku. Bezmyślnie kopiując średniowiecznych kronikarzy oraz późniejsze opracowania Naruszewicza, a także po prostu puszczając wodze romantycznej wyobraźni – jak zrobił to Bronisław Trentowski – konstruowali osobliwe dziwotwory typu: bóg ciasta Kruch, bogini matek karmiących Cyca, bóg kowalstwa Kij czy bóg Flins, rzekomo czczony przez Łużyczan i przedstawiany jako szkieletor z lwem na ramieniu. Popularność pseudobogów trwała nieprzerwanie aż do lat dwudziestych XX wieku, gdy powoli zaczęło się z nimi rozprawiać nowoczesne, krytyczne religioznawstwo.
To jest przedruk z książki „Mity Słowian. Bogowie, wierzenia, obrzędy” autorstwa Aleksandry Seligi, która ukazała się nakładem wydawnictwa RM. Tytuły, skróty, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji.
