Stara Dongola jest jednym z kluczowych stanowisk archeologicznych w Afryce północno-wschodniej. Badania prowadzone przez polskich archeologów od wielu lat dostarczają nowych informacji o historii i kulturze średniowiecznego królestwa Makurii oraz roli tego regionu w świecie chrześcijańskiej Afryki.
WIDEO…
Mogą pochwalić się licznymi, ciekawymi znaleziskami. Wśród nich jest odkrycie fortyfikacji cytadeli, ruin katedr i kościołów, a nawet pałacu królewskiego. O nietypowym znaleziski w postaci stosowanych używek pisaliśmy jakiś czas temu. Podczas ostatniego sezonu badawczego dokonano kolejnych ważnych odkryć.
Archeolodzy docierają do posadzki katedry
Badania w Starej Dongoli – dawnej stolicy chrześcijańskiego królestwa Makurii – prowadzi ekspedycja z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego (CAŚ UW) pod kierunkiem prof. Artura Obłuskiego. W 2021 roku archeolodzy poinformowali o zidentyfikowaniu elementów zapewne największego i – według źródeł arabskich najbogatszego – kościoła średniowiecznej Nubii.
Teraz dokonano tam kolejnych odkryć, a to dzięki grantowi uzyskanemu ze środków Narodowego Centrum Nauki, a wcześniej – w ramach grantu Europejskiej Rady Badań (ERC). Odsłonięto m.in. monumentalną klatkę schodową prowadzącą do wnętrza świątyni oraz dotarto do jej oryginalnej posadzki.
Kościół większy niż Biały Dom
Nadal nie jest jasne, jak duża była katedra identyfikowana jako Wielki Kościół Jezusa, ale z pewnością miała imponujące rozmiary. W kolejnym sezonie archeolodzy chcieliby rozwiązać ostatecznie zagadkę wielkości kościoła. – Obecnie wiemy, że miał on 47 m szerokości i ok. 57 m długości, wysokość na razie ostrożnie szacujemy na 21 m. To jest budynek większy niż słynny Biały Dom w Waszyngtonie. A my mamy w planach, żeby go odkopać! – mówi kierownik ekspedycji.
– W podejściu historycznym do architektury uznaje się, że pojawiają się budowle, które używając współczesnego języka stają się trendsetterami. Takim budynkiem była z pewnością np. Hagia Sophia w Konstantynopolu (dzisiejszy Istambuł). Wielki Kościół Jezusa wydaje się naturalnym kandydatem dla Nubii, a może nawet dla tej części Afryki – mówi prof. Obłuski.
Oznacza to, że takie budowle wyznaczały trendy zarówno w zakresie planowania przestrzeni jak i rozwiązań technicznych. Wygląda więc na to, że archeolodzy nie doceniali do tej pory roli Wielkiego Kościoła Jezusa. Za katedrę uważano budynek poza cytadelą, który traktowano jako wyznacznik zmian w architekturze sakralnej Nubii na przestrzeni stuleci.
Nieznany kościół przy wielkiej świątyni
Niespodzianką dla archeologów okazało się odkrycie pozostałości kolejnego kościoła zbudowanego na piętrze budynku przylegającego do Wielki Kościół Jezusa.
Ściany zachowały się jedynie do wysokości około jednego metra, ale archeolodzy odnaleźli ślady dekoracji malarskiej. – Wiemy, że były to wspaniałe malowidła – mamy sześć wielkich regałów wypełnionych fragmentami malowanych tynków. Ale na ścianach niestety nie zachowało się zbyt wiele, inaczej niż w analogicznym kościele związanym z królem Dawidem (XIII wiek n.e.), również dobudowanym do Wielkiego Kościoła Jezusa, ale od strony północnej, który odkryliśmy w 2023 roku – ubolewa prof. Obłuski.
Wsparcie dla lokalnych mieszkańców, nie tylko zabytków
Podczas ostatniego sezonu archeolodzy wspólnie z Wydziałem Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej wykonali prace zabezpieczające stanowisko archeologiczne. Było to konieczne, bo na jesieni 2024 roku Stara Dongola ucierpiała w wyniku największej powodzi od 1988 roku.
Zrealizowano też budowę projektu instalacji fotowoltaicznej finansowany ze środków programu Polska Pomoc Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, który ma wspierać funkcjonowanie stanowiska archeologicznego. Dzięki temu prąd i woda dotrze do domów ok. 10 tys. ludzi oraz do nawadniania ich pól.
Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
