W Maroku, Libanie i Omanie można usłyszeć język arabski, lecz codzienne rozmowy nie wszędzie brzmią tak samo. Różnią się też lokalne tradycje i doświadczenia historyczne. Ta różnorodność jest punktem wyjścia do odpowiedzi na pytanie, kim właściwie są Arabowie.
WIDEO…
Kim są Arabowie? O przynależności nie rozstrzyga paszport
Arabowie to zróżnicowana wspólnota etniczno-kulturowa, której ważnymi spoiwami są język arabski, wspólne dziedzictwo oraz poczucie przynależności. Nie tworzą jednej narodowości w znaczeniu obywatelstwa. Można być jednocześnie Arabem i Libańczykiem, Palestyńczykiem, Irakijczykiem czy Marokańczykiem.
Nie istnieje jednak pojedynczy test, który pozwalałby rozstrzygnąć o czyjejś arabskiej tożsamości. Znaczenie mają historia rodziny, środowisko kulturowe i to, jak dana osoba sama się określa. W diasporze więź z arabskim dziedzictwem może przetrwać również wtedy, gdy kolejne pokolenie posługuje się przede wszystkim angielskim lub innym językiem kraju zamieszkania.
Język jest ważnym spoiwem, lecz nie wyczerpuje pojęcia tożsamości. Samo nauczenie się arabskiego nie czyni nikogo Arabem. Również obywatelstwo państwa zaliczanego do świata arabskiego nie oznacza automatycznie takiej identyfikacji.
Świat arabski sięga znacznie dalej niż Półwysep Arabski
Historyczne korzenie Arabów wiążą się z Półwyspem Arabskim i sąsiednimi obszarami. Współczesny świat arabski obejmuje jednak znacznie rozleglejszą przestrzeń – od atlantyckich wybrzeży północno-zachodniej Afryki, po Irak i państwa Półwyspu Arabskiego. Arabskie społeczności żyją także poza tym obszarem.
W politycznym ujęciu za punkt odniesienia często służy Liga Państw Arabskich, skupiająca 22 państwa. Nie jest to jednak mapa jednolitej społeczności. Jak podkreśla Arab American National Museum, w krajach tych mieszkają również liczne grupy nieposługujące się arabskim. Mapa organizacji politycznej nie jest mapą tożsamości wszystkich mieszkańców.
Świat arabski i kraje Bliskiego Wschodu nie są więc pojęciami zamiennymi. Pierwszy obejmuje znaczną część Afryki Północnej. Drugi uwzględnia również takie państwa jak Iran i Turcja, których większościowych społeczności nie określa się jako arabskie.
Arabski łączy, ale w codziennych rozmowach brzmi różnie
Język arabski jest jednym z najważniejszych elementów wspólnego dziedzictwa Arabów. Jego znaczenie wykracza przy tym poza granice świata arabskiego. Jako język Koranu odgrywa szczególną rolę także w życiu muzułmanów należących do innych społeczności.
Nie oznacza to, że wszyscy użytkownicy arabskiego mówią identycznie. Obok klasycznej tradycji języka funkcjonują liczne odmiany regionalne. UNESCO wskazuje na współistnienie arabskiego klasycznego i dialektów używanych w regionie arabskim oraz poza nim. Arabski pozostaje też językiem literatury, poezji, filozofii i nauki.
To właśnie język stanowi oś książki arabisty Tima Mackintosha-Smitha „Arabowie. 3000 lat historii” (Wydawnictwo Znak Horyzont, tłumaczenie: Katarzyna Pachniak). Autor pokazuje, że historia Arabów zaczęła się na długo przed islamem, a słowo mówione i pisane przez stulecia pomagało budować poczucie wspólnoty.
Arabowie i muzułmanie to dwie różne wspólnoty
Arab to określenie tożsamości etniczno-kulturowej, a muzułmanin – przynależności religijnej. Wielu Arabów wyznaje islam, ale w społecznościach arabskich są również chrześcijanie i osoby niereligijne.
Równie istotna jest druga strona tego rozróżnienia – większość muzułmanów mieszka poza Bliskim Wschodem i Afryką Północną. Według opublikowanych w 2025 roku szacunków Pew Research Center, dotyczących roku 2020, około 59% wyznawców islamu żyło w regionie Azji i Pacyfiku. Największe społeczności muzułmańskie znajdowały się w Indonezji, Pakistanie i Indiach.
Dlatego ramadan należy opisywać jako miesiąc szczególnie ważny dla muzułmanów, a nie święto wszystkich Arabów. Praktyka religijna i pochodzenie kulturowe mogą się ze sobą łączyć, lecz nie oznaczają tego samego.
Podboje zmieniły mapę. Język upowszechniał się przez stulecia
Narodziny islamu w VII wieku oraz późniejsze podboje były przełomem w dziejach Arabów. Władza muzułmańskich zdobywców objęła rozległe obszary poza Półwyspem Arabskim, w tym ziemie należące wcześniej do cesarstw bizantyjskiego i perskiego.
Zmiana władzy nie oznaczała jednak natychmiastowej zmiany języka i religii wszystkich mieszkańców. Arabizacja i islamizacja były odrębnymi procesami, choć często zachodziły równolegle. Ludzie mogli przyjąć język arabski, zachowując chrześcijaństwo.
Autorzy „The Cambridge History of Christianity” opisują stopniowe przechodzenie chrześcijańskich poddanych kalifatu na arabski w pierwszych stuleciach islamu. Jednocześnie społeczności te w różnym zakresie zachowywały własne tradycje językowe, szczególnie w liturgii.
Różnorodność dawnych społeczeństw widać także w historii Półwyspu Iberyjskiego. Określani w europejskiej tradycji jako Maurowie muzułmańscy mieszkańcy tych ziem mieli m.in. arabskie i berberyjskie korzenie. Historyczna etykieta obejmowała więc ludzi o różnym pochodzeniu.
Siedem kondygnacji z gliny. Historia Arabów to także historia miast
Pustynne karawany i beduińskie obozowiska są częścią arabskiego dziedzictwa, ale nie opisują całej jego historii. Szczególnie wymownym przykładem miejskiej tradycji jest Szibam w Jemenie, znany jako „Manhattan pustyni”. W otoczonym murem mieście stoją domy wieżowe z suszonej na słońcu cegły mułowej. Niektóre mają do siedmiu kondygnacji. UNESCO uznaje Szibam za jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych przykładów planowania miasta opartego na wysokiej zabudowie.
Dzisiejszy historyczny układ miasta wiąże się przede wszystkim z XVI stuleciem, choć osadnictwo w tym miejscu jest znacznie starsze. Gęsta zabudowa służyła m.in. potrzebie ochrony i odzwierciedlała prestiż miejscowych rodzin. Wieżowe domy Jemenu pokazują, jak daleko arabskie dziedzictwo wykracza poza popularne wyobrażenie o życiu na pustyni.
Filiżanka kawy potrafi przekazać więcej niż słowa
Wspólne dziedzictwo można odnaleźć również w codziennych gestach. W tradycjach związanych z podawaniem kawy arabskiej znaczenie ma kolejność częstowania, sposób nalewania, a nawet ruch filiżanki.
UNESCO opisuje zwyczaj, zgodnie z którym najpierw obsługuje się osoby starsze i gości, a kawę nalewa prawą ręką. Delikatne potrząśnięcie filiżanką może sygnalizować, że pijący nie chce już dolewki. Nie jest to uniwersalna instrukcja zachowania w każdym arabskim domu, lecz przykład konkretnej tradycji gościnności.
Zwyczaje kawowe znalazły się na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO w 2015 roku jako wspólny wpis Arabii Saudyjskiej, Omanu, Kataru i Zjednoczonych Emiratów Arabskich. W 2024 roku wpis rozszerzono o Jordanię. Kawa towarzyszy spotkaniom, rozmowom i przekazywaniu wspomnień między pokoleniami.
Podobnie złożona jest historia jedzenia. Popularne potrawy przekraczają granice, a spory o to, kto wymyślił hummus, pokazują, jak silnie kuchnia łączy się z lokalną dumą. Wspólny stół może być miejscem spotkania kultur, ale każda społeczność przynosi do niego własną opowieść.
Źródło: National Geographic Historia
