Kult relikwii nie polega jednak na traktowaniu przedmiotu jako bóstwa. W teologii katolickiej relikwie nie są przeznaczone do adoracji, która należy się wyłącznie Bogu. Ich cześć ma być związana z osobą świętego, którego przypominają.
WIDEO…
To rozróżnienie ma znaczenie również w prawosławiu. W obu tradycjach relikwie są postrzegane jako materialny punkt odniesienia dla kultu osoby świętej. W katolickiej interpretacji przypominają o świętym i jego związku z Bogiem, a przypisywane im cuda nie są uznawane za działanie samych przedmiotów.
Jak dzielono relikwie? Trzy stopnie przed 2017 rokiem
Przez wiele lat w Kościele katolickim funkcjonował podział relikwii na trzy stopnie. Klasyfikacja ta porządkowała je według ich związku ze świętym lub wydarzeniem uznawanym za święte.
Relikwie I stopnia obejmowały bezpośrednie szczątki ciała świętego. Mogły to być między innymi kości, włosy, skóra, krew, paznokcie czy inne części ciała. Do tej kategorii zaliczano również fizyczne pozostałości związane bezpośrednio z wydarzeniami z życia Chrystusa.
Relikwie II stopnia stanowiły przedmioty, których święty używał za życia albo które miały z nim bezpośredni kontakt. Mogły to być ubrania, książki, modlitewniki, różańce, krzyże czy inne przedmioty codziennego użytku. Znaczenie takiej relikwii zależało również od jej związku z życiem konkretnej osoby.
Relikwie III stopnia były natomiast przedmiotami, które uzyskały status relikwii poprzez kontakt z relikwią pierwszego lub drugiego stopnia. Mogła to być na przykład tkanina, która dotknęła szczątków świętego. Tego rodzaju relikwie pozwalały wiernym na posiadanie materialnego przedmiotu związanego pośrednio z osobą otaczaną czcią.
Co zmieniło się w 2017 roku?
W 2017 roku Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych wprowadziła klasyfikację dwustopniową w miejsce trzystopniowej. Obecnie wyróżnia się relikwie określane jako znaczące, czyli insignes, oraz nieznaczące, czyli non insigni.
Do pierwszej kategorii zalicza się ciało świętego lub jego znaczne części. W tej grupie znajduje się także cała zawartość urny z prochami zachowanymi po kremacji. Druga kategoria obejmuje niewielkie fragmenty ciała lub kości, a także przedmioty używane przez świętych i błogosławionych.
Dawne relikwie I stopnia i relikwie II stopnia są dziś opisywane w ramach nowego, dwustopniowego systemu. Natomiast relikwie III stopnia nie występują już jako osobna kategoria w obowiązującej klasyfikacji.
Handel i fałszerstwa
Historia relikwii ma również swoją ciemną stronę. W średniowieczu ich znaczenie było tak duże, że pojawił się handel zarówno prawdziwymi, jak i fałszywymi przedmiotami. Relikwie przyciągały pielgrzymów, a wraz z nimi pieniądze. Kościoły i klasztory, które posiadały szczątki znanego świętego, mogły przyciągać znacznie więcej odwiedzających. Pielgrzymi potrzebowali noclegu, jedzenia i innych usług, dlatego obecność relikwii wpływała także na gospodarkę miejscowości.
Relikwie były przy tym przedmiotami stosunkowo łatwymi do przewożenia. Można było je bez trudu przenosić, przechowywać, przekazywać innym osobom. Zdarzały się także ich kradzieże. Niekiedy rywalizujące ze sobą wspólnoty zabiegały o zdobycie szczątków świętych, ponieważ ich posiadanie podnosiło prestiż miejsca.
Problemem były również fałszerstwa. Już św. Augustyn krytykował osoby podszywające się pod mnichów i sprzedające fałszywe relikwie. Z czasem Kościół wprowadzał kolejne regulacje mające ograniczyć nadużycia. IV Sobór Laterański w 1215 roku potępił między innymi handel fałszywymi relikwiami i przesadne twierdzenia dotyczące ich znaczenia.
Relikwie krzyża świętego
Jedną z najbardziej znanych grup chrześcijańskich relikwii są relikwie Krzyża Świętego, czyli fragmenty Krzyża Prawdziwego, na którym według tradycji ukrzyżowano Jezusa. Ich rozpowszechnienie jest jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów problemu autentyczności relikwii. W różnych kościołach zachowały się przedmioty uznawane za fragmenty krzyża, jednak nie wszystkie można niezależnie zweryfikować.
Krzyż Prawdziwy nie jest zresztą jedynym przedmiotem związanym z męką i śmiercią Jezusa, który otaczano czcią. Wśród przypisywanych mu relikwii wymienia się również święte gwoździe, koronę cierniową, włócznię, kolumnę biczowania oraz Titulus Crucis, czyli fragment tabliczki z napisem INRI.
Do najbardziej znanych miejsc związanych z relikwiami Jezusa należą także Turyn, gdzie przechowywany jest Całun Turyński, oraz Walencja, związana z tradycją Świętego Graala.
Relikwie świętych i pielgrzymki
Relikwie przez stulecia wpływały na rozwój ruchu pielgrzymkowego. Wierni podróżowali do miejsc, w których przechowywano szczątki świętych lub przedmioty związane z ich życiem. Rzym stał się jednym z najważniejszych celów chrześcijańskich pielgrzymek dzięki obecności relikwii apostołów Piotra i Pawła. Z kolei Santiago de Compostela rozwinęło się jako wielki ośrodek pielgrzymkowy związany z tradycją przechowywania relikwii apostoła Jakuba.
W Canterbury szczególne znaczenie zyskały relikwie Tomasza Becketa, arcybiskupa zamordowanego w 1170 roku. Jego kult rozwijał się bardzo szybko, a grób i relikwie przyciągały pielgrzymów. W pierwszych latach po śmierci Becketa ofiary składane przy jego sanktuarium stanowiły znaczącą część dochodów katedry.
Relikwie mogły więc zmieniać znaczenie całych miast. Świątynia posiadająca ważne szczątki stawała się celem podróży, a jej otoczenie rozwijało infrastrukturę potrzebną pielgrzymom.
Jak przechowuje się relikwie?
Relikwie wymagają odpowiedniej oprawy. Służą do tego relikwiarze, czyli specjalne pojemniki przeznaczone do przechowywania i eksponowania relikwii.
Relikwiarze mogą przyjmować bardzo różne formy. Czasem przypominają skrzynie lub niewielkie sarkofagi, innym razem mają kształt odpowiadający przechowywanej części ciała. W średniowieczu wykonywano je z kosztownych materiałów, między innymi ze złota, srebra, kości słoniowej, kamieni szlachetnych i emalii.
Relikwiarz miał nie tylko chronić zawartość. Był również dziełem sztuki i elementem uroczystej oprawy kultu. Rozwój kultu relikwii wpłynął więc na architekturę i sztukę średniowiecznej Europy. Wzdłuż szlaków pielgrzymkowych powstawały świątynie, których układ dostosowywano do obsługi dużej liczby odwiedzających. W kościołach romańskich pojawiały się między innymi obejścia za ołtarzem i niewielkie kaplice przeznaczone do przechowywania relikwii.
Czy relikwie mogą być sprzedawane?
Kościół katolicki od stuleci stara się ograniczać handel relikwiami. Problem ten był szczególnie widoczny w średniowieczu, gdy zapotrzebowanie na relikwie sprzyjało powstawaniu fałszerstw i nadużyć.
Obecne prawo kanoniczne bardzo restrykcyjnie traktuje sprzedaż lub inne formy zbywania świętych relikwii. Zgodnie z Kodeksem Prawa Kanonicznego sprzedaż lub inne zbycie świętych relikwii bez zgody Stolicy Apostolskiej jest zabronione.
Dlatego autentyczność i odpowiednia dokumentacja mają istotne znaczenie. Relikwie przeznaczone do publicznej czci powinny być odpowiednio uwierzytelnione. Dokumentacja może być związana z relikwiarzem i potwierdzona pieczęcią.
Źródło: National Geographic Polska
Nasza autorka
Marzena Wardyn-Kobus
Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
