Choć badania archeologiczne w bizantyjskim mieście Hadrianopolis trwają już od ponad dwóch dekad, naukowcy wciąż odnajdują nowe ścieżki interpretacji odkrytych tam artefaktów. Szczególne zainteresowanie budzi jeden z najważniejszych elementów świątyni w północnej Turcji – posadzkowa mozaika przedstawiająca cztery rajskie rzeki. Obraz nie ukazuje jednak cieków wodnych w sposób dosłowny, lecz nadaje im postać ludzką. Jak wskazują autorzy badania opublikowanego w czasopiśmie „Medeniyet Belleten”, ten sposób przedstawienia ma kluczowe znaczenie dla odkrycia ukrytego sensu wczesnośredniowiecznego dzieła.
WIDEO…
Ludzkie rzeki Raju – co przedstawia mozaika?
W biblijnej Księdze Rodzaju możemy przeczytać: „Rzeka wypływała z Edenu, aby nawadniać ogród; stamtąd zaś rozdzielała się na cztery ramiona”. Właśnie te „cztery ramiona” możemy dostrzec na mozaice z Hadrianopolis. Artyści zrobili to jednak w sposób unikatowy, przedstawiając drogi wodne nie jako elementy geograficzne, lecz jako postaci ludzkie opatrzone precyzyjnymi, greckimi inskrypcjami. Piszon, Gichon, Tygrys i Eufrat odziani są w szaty nawiązujące do klasycznej sztuki greckiej, a ich głowy zdobią charakterystyczne czapki frygijskie w kształcie stożków.
Postacie różnią się od siebie wyglądem – dwie z nich przedstawiono z brodami, podczas gdy pozostałe dwie są gładko ogolone. Każda trzyma róg obfitości, z którego woda wypływa do wspólnego basenu pełnego ryb. Technika, na jaką zdecydowali się twórcy, łączy w sobie antyczny styl, w którym rzeki często poddawano personifikacji (nadawaniu obiektom cech ludzkich) z biblijną narracją o rajskim Edenie. Przeniesienie tej klasycznej stylistyki na grunt chrześcijański zaowocowało dziełem wyjątkowym: jedyną tego typu kompozycją odkrytą na terenie całej Anatolii.
Teologiczna zagadka mozaiki
Czy aby na pewno wczesnośredniowieczna mozaika to jedynie ukazanie czterech rzek Edenu? Na to pytanie starali się odpowiedzieć tureccy naukowcy z Uniwersytetu Karabük. Ich praca przypomina teologiczne śledztwo, w którym badacze zderzają ze sobą kilka religijnych podejść. Starali się oni odnaleźć ukryte, duchowe znaczenie zilustrowanej sceny biblijnej.
Jak zauważyli autorzy badania, dawni myśliciele żydowscy i chrześcijańscy – tacy jak Filon z Aleksandrii czy św. Ambroży z Mediolanu – rzadko widzieli w rajskich wodach jedynie fizyczne rzeki. W ujęciu filozofów cztery strumienie symbolizowały podstawowe cnoty: Piszon stawiano na równi z roztropnością, Gichon z męstwem, Tygrys z umiarkowaniem, a Eufrat ze sprawiedliwością. Płynąca woda stawała się w ten sposób czytelnym przewodnikiem moralnym, wskazującym wiernym drogę do odpowiedniego życia i zbawienia. Według tureckich badaczy mozaika została celowo umieszczona na posadzce – już od przekroczenia progów świątyni miała przypominać chrześcijanom, że prawdziwy Raj osiąga się poprzez codzienne pielęgnowanie cnót.
Historia świątyni z Hadrianopolis
Mozaika przedstawiająca cztery rzeki znajduje się w ruinach starożytnego Hadrianopolis, położonego nieopodal współczesnego miasta Eskipazar w historycznej Paflagonii na północy Turcji. Powstała najprawdopodobniej w V lub VI wieku n.e. świątynia była jednym z najważniejszych obiektów sakralnych w tym prężnie rozwijającym się bizantyjskim mieście. Ślady archeologiczne dowodzą, że obiekt przetrwał epizod poważnych zniszczeń, po czym został odbudowany i przeszedł przebudowę.
W późniejszym okresie, między VII a IX wiekiem, przestrzeń kościelna służyła mieszkańcom jako nekropolia, w której odnaleziono liczne pochówki wraz z kosztowną biżuterią i zapinkami. Mozaiki, czyli najważniejsze elementy świątyni, które przetrwały do dziś, udowadniają, jak przez lata sztuka była w stanie zaadaptować się do aktualnie panujących wymogów kulturowych i religijnych. Dawne wierzenia i formy artystyczne kontynuowały swoje życie w zupełnie nowych ramach religijnych.
Źródła: ArkeoNews, DergilPark
