Ma średnicę lustra 2,5 m, ogniskową 17,5 m i rozdzielczość 0,3″ dzięki optyce aktywnej, a jego szacowany zasięg to 24,5 mag. Koszt instrumentu to ok. 10 mln euro. W Obserwatorium Cerro Murphy im. Rolfa Chini w północnym Chile, placówce zarządzanej przez Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN, zakończono prace nad największym polskim teleskopem. Na początku listopada wykonał pierwsze zdjęcia nieba, tym samym osiągając ważny etap przygotowań do regularnych obserwacji naukowych.
WIDEO…
– Pierwsze światło teleskopu o średnicy 2,5 metra ma dla nas znaczenie szczególne. Po niemal sześćdziesięciu latach możemy powiedzieć, że marzenie kilku pokoleń polskich astronomów wreszcie się spełnia. Jest to powód do dumy, ale przede wszystkim ogromna szansa dla polskiej astronomii. Dzięki determinacji prof. Grzegorza Pietrzyńskiego i jego zespołu oraz wsparciu krajowych i europejskich instytucji finansujących badania naukowe powstał nowoczesny teleskop, który będzie służył kolejnym pokoleniom badaczy – komentuje prof. Rafał Moderski, dyrektor Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN.
Pierwsze światło teleskopu
Pierwsze obserwacje, określane jako pierwsze światło teleskopu, odbyły się na początku listopada 2026 roku. Podczas uruchamiania nowej maszyny astronomowie sprawdzają ją na niebie. Obraz przekazany do publikacji jest złożeniem zdjęć wykonanych w różnych filtrach podczas kilku nocy.
Nieprzypadkowo jednym z pierwszych obiektów obserwowanych przez nowy teleskop była galaktyka spiralna NGC 300. To właśnie od niej w 1999 roku rozpoczęły się obserwacje realizowane w ramach projektu Araucaria, którego celem jest precyzyjne wyznaczanie odległości we Wszechświecie. Po ponad ćwierćwieczu astronomowie powrócili do tego samego obiektu, dysponując instrumentem otwierającym nowe możliwości badawcze.
Teleskop i jego kopułę zbudowano dzięki grantowi ERC Synergy dla międzynarodowego zespołu prof. Grzegorza Pietrzyńskiego. Projekt UniverScale, realizowany w CAMK PAN, otrzymał blisko 15 mln euro, a teleskop jest kluczowym elementem powstającej w jego ramach infrastruktury. Urządzenie wykonała austriacka firma ASA Astrosysteme GmbH, dla której to największa konstrukcja w historii. Projekt zaowocował kilkoma patentami.
– Wiele firm realizowało przy tym projekcie swoje marzenia, a my na tym skorzystaliśmy. Mamy niezwykle nowoczesny teleskop i imponującą kopułę, która spełnia najwyższe standardy techniczne, a przy tym wyróżnia się futurystycznym wyglądem – komentuje prof. Grzegorz Pietrzyński.
Polskie obserwatorium na Atakamie
Powstanie teleskopu to efekt wieloletniego rozwoju Obserwatorium Cerro Murphy, w którym szczególną rolę odegrało finansowanie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. – Wspieranie przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego takich projektów jest kluczowe dla rozwoju polskiej nauki. Z ogromnym szacunkiem myślę o wszystkich osobach pracujących w Obserwatorium Cerro Murphy, bo to dzięki ich pracy możliwe jest realizowanie tak ambitnych przedsięwzięć. Liczę, że nowy, 2,5-metrowy teleskop pomoże nam przesunąć granice poznania i stanie się urządzeniem, dzięki któremu wykształcimy kolejne pokolenia naukowców – mówi Michał Doligalski, dyrektor Departamentu Innowacji i Rozwoju w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
300 nocy obserwacji
Dzięki znakomitym warunkom obserwacyjnym panującym w północnym Chile, nowoczesnej optyce i możliwości prowadzenia długich, systematycznych kampanii nowy teleskop o średnicy 2,5 m idealnie nadaje się do tworzenia obrazów wysokiej jakości i wielokrotnych obserwacji tych samych obiektów. Na największych teleskopach świata czas obserwacyjny dzieli się między liczne zespoły, co nie pozwala na długotrwałe obserwacje.
Natomiast polscy astronomowie będą mogli prowadzić tu długoterminowe programy badawcze przez cały rok, z uwzględnieniem pogody i potrzeb technicznych. – Możemy realizować badania, o których inni mogą pomarzyć, bo nie dostaną 300 nocy. Każdej nocy możemy zdecydować: ten obiekt nam się podoba, na niego patrzymy – mówi prof. Grzegorz Pietrzyński
Głównym zadaniem instrumentu będą pomiary kosmicznych odległości, ale jego żywotność liczy się w dziesięcioleciach. – Teleskop projektuje się jednak z myślą o dziesięcioleciach pracy, bo takie konstrukcje służą 50–70 lat. To inwestycja w przyszłość astronomii i rozwój badań naukowych prowadzonych przez kolejne pokolenia astronomów – podkreśla kierownik obserwatorium, prof. Grzegorz Pietrzyński.