Jedno niepowodzenie potrafi przesłonić całe panowanie. W przypadku Jana Olbrachta takim wydarzeniem stała się wyprawa mołdawska z 1497 roku. Król, który zamierzał umocnić pozycję Polski na południowym wschodzie, wrócił z niej z ciężkimi stratami. Pamięć o porażce przetrwała w przysłowiu, choć właśnie za jego rządów szlachta zyskała kolejne przywileje. Obraz monarchy jest równie niejednoznaczny: starannie wykształcony i ambitny, pozostawił po sobie także opinię miłośnika uczt i zabawy.
WIDEO…
Jan Olbracht uczył się u Długosza i przygotowywał do rządzenia
Jan Olbracht urodził się 27 grudnia 1459 roku w Krakowie. Był trzecim synem Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Dorastał w rodzinie, której polityczne ambicje obejmowały kilka europejskich tronów.
Odebrał staranne wykształcenie. Jego nauczycielami byli kronikarz Jan Długosz oraz włoski humanista Filip Buonaccorsi, znany jako Kallimach. Ten ostatni został później również jego doradcą. Olbracht znał łacinę i niemiecki, interesował się historią, a przygotowanie do sprawowania władzy zdobywał także przy boku ojca.
Nie był wyłącznie uczniem i obserwatorem. Jeszcze jako królewicz otrzymywał zadania wojskowe i polityczne na Rusi, gdzie uczestniczył w obronie przed najazdami tatarskimi. Wojowniczość, którą przypisywali mu kronikarze, znajdowała więc potwierdzenie w jego działalności.
O węgierską koronę walczył z własnym bratem
Po śmierci Macieja Korwina w 1490 roku Olbracht wystąpił jako kandydat do tronu Węgier. Poparła go część szlachty, która okrzyknęła go królem. Nie oznaczało to jednak objęcia rzeczywistych rządów nad państwem.
Koronę zdobył jego starszy brat, Władysław Jagiellończyk, panujący już w Czechach. Olbracht nie pogodził się z tym rozstrzygnięciem i podjął walkę zbrojną. Rywalizację zakończyła jego porażka pod Preszowem na początku 1492 roku.
Losy braci pokazują, że interesy członków dynastii nie zawsze były zgodne. Rozrastająca się potęga Jagiellonów oznaczała również konkurencję o korony i wpływy.
Po śmierci ojca Olbracht został wybrany na króla Polski 27 sierpnia 1492 roku. Koronacja odbyła się 30 września w Krakowie. Panował do 1501 roku, przez niespełna dziewięć lat.
Szlachta zyskała przywileje, chłopi stracili swobodę
Panowanie Olbrachta przypadło na ważny etap kształtowania polskiego parlamentaryzmu. Sejm piotrkowski z 1493 roku jest tradycyjnie uznawany za początek regularnego funkcjonowania sejmu walnego złożonego z senatu i izby poselskiej.
Król potrzebował poparcia szlachty dla swoich przedsięwzięć wojennych. W 1496 roku nadał jej przywileje piotrkowskie, wzmacniające pozycję gospodarczą tego stanu. Szlachta korzystała z ulg celnych, natomiast mieszczanom zakazano nabywania dóbr ziemskich.
Zaostrzono również ograniczenia dotyczące opuszczania wsi przez chłopów. Co do zasady tylko jeden chłop rocznie mógł odejść ze wsi. Był to kolejny krok w ograniczaniu swobody ludności wiejskiej i wzmacnianiu zależności od właścicieli ziemskich.
W tym tkwi paradoks związany z najsłynniejszym powiedzeniem o Olbrachcie. Szlachta poniosła podczas jego wyprawy dotkliwe straty, ale jej pozycja prawna i gospodarcza wzrosła.
Wyprawa do Mołdawii miała otworzyć drogę ku Morzu Czarnemu
Najważniejszym przedsięwzięciem wojennym króla była wyprawa mołdawska w 1497 roku. Wśród jej celów znajdowało się odzyskanie Kilii i Białogrodu — portów nad Morzem Czarnym zajętych przez Osmanów. Chodziło także o utrzymanie polskich wpływów w Mołdawii.
Historycy rozważają również plan odsunięcia hospodara Stefana III, zwanego Wielkim, i osadzenia na mołdawskim tronie młodszego brata króla, Zygmunta. Nie jest to jednak bezspornie potwierdzony zamiar. Z rodzinnego zjazdu Jagiellonów w Lewoczy w 1494 roku, podczas którego mogły być omawiane takie plany, nie zachowały się dokumenty pozwalające odtworzyć ustalenia.
Wyprawa wpisywała się w długą historię rywalizacji z Osmanami. Jej dramatycznym wcześniejszym epizodem była śmierć stryja Olbrachta, Władysława Warneńczyka, pod Warną w 1444 roku. Nie należy jednak sprowadzać celów Olbrachta do osobistej zemsty za tę klęskę.
Klęska przyszła podczas odwrotu, a przysłowie przetrwało stulecia
Polska armia obległa Suczawę, stolicę Mołdawii, ale nie zdobyła miasta. Po zakończeniu oblężenia rozpoczęła odwrót. To właśnie wtedy, w lasach bukowińskich w okolicach Koźmina, została zaatakowana przez siły przeciwnika.
Straty były poważne. W opracowaniach pojawiają się szacunki mówiące o kilku tysiącach poległych, jednak nie należy traktować tych liczb jako dokładnego bilansu. Klęska przekreśliła powodzenie wyprawy i stała się podstawą powiedzenia „za króla Olbrachta wyginęła szlachta”.
Przysłowie wyolbrzymia skalę katastrofy. Nie oznacza ani zagłady całego stanu, ani utraty jego znaczenia. Z czasem stało się za to wyjątkowo trwałym sposobem opowiadania o nieudanej wojnie.
Jan Olbracht lubił uczty, lecz przyczyna jego śmierci pozostaje niepewna
W przekazach o królu powraca obraz człowieka energicznego, hojnego i skłonnego do zabawy. W Toruniu zapamiętano uczty oraz tańce w Dworze Artusa, na które zapraszał rajców i ich rodziny. Reputacja miłośnika rozrywek ma więc oparcie w historycznych relacjach.
Nie daje to jednak podstaw do pewnego stwierdzenia, że hulaszczy tryb życia spowodował jego śmierć. W opracowaniach pojawia się hipoteza kiły, ale rozpoznanie choroby po ponad pięciu stuleciach pozostaje niepewne. Relacje o końcu życia króla wspominają paraliż i utratę mowy.
Jan Olbracht zmarł 17 czerwca 1501 roku w Toruniu, w wieku 41 lat. Przebywał tam w związku ze sporem z wielkim mistrzem krzyżackim Fryderykiem Wettynem, od którego domagał się złożenia hołdu. Król nie ożenił się i nie pozostawił potomstwa.
Ciało króla spoczęło na Wawelu, serce pozostało w Toruniu
Przed przewiezieniem zwłok do Krakowa ciało monarchy przygotowano do długiej podróży. Według opisu Muzeum Okręgowego w Toruniu serce i wnętrzności złożono pod posadzką kościoła Świętych Janów, przy zachodniej ścianie. Pobliskiego filaru ze znakami korony i serca nie należy utożsamiać z miejscem zamurowania królewskiego serca.
Ciało pochowano w katedrze na Wawelu, w kaplicy św. Jana Ewangelisty. Wśród grobów królów Polski nagrobek Olbrachta wyróżnia się połączeniem form należących do dwóch epok.
Powstały w latach 1502–1505 monument łączy późnogotycką tumbę z renesansową oprawą architektoniczną. Wykorzystano czerwony wapień z Gran oraz wapień pińczowski. Nagrobek jest jednym z ważnych świadectw przejścia od gotyku do renesansu w sztuce polskiej.
Wizerunek Jana Olbrachta także wymaga ostrożności
Opisy wyglądu monarchy nie są całkowicie zgodne. Dawne przekazy przypisywały mu wysoki wzrost oraz ciemne, rzadkie włosy. W opracowanym przez National Geographic Polska projekcie rekonstrukcji wizerunku Jana Olbrachta przedstawiono go natomiast z jasnymi włosami i szeroką twarzą.
Rekonstrukcja jest interpretacją dostępnych świadectw, a nie fotograficznym zapisem wyglądu króla. Podobnej ostrożności wymagają opowieści o jego charakterze i zdrowiu – źródła pozwalają zbliżyć się do historycznej postaci, ale nie usuwają wszystkich wątpliwości.
Źródło: National Geographic Polska
