Jesienią 1501 roku Aleksander stanął przed trudnym wyborem. Litwa potrzebowała pomocy w wojnie z Moskwą, a polscy możni oczekiwali ustępstw w zamian za poparcie jego kandydatury na króla. Przyjęcie ich warunków otwierało drogę do korony, lecz jednocześnie ograniczało swobodę przyszłego monarchy. Walka o tron miała więc swoją polityczną cenę – i nie zakończyła się wraz z koronacją.
WIDEO…
Czwarty syn króla dorastał w cieniu przyszłych monarchów
Aleksander Jagiellończyk urodził się 5 sierpnia 1461 roku w Krakowie. Był czwartym synem Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki. Para doczekała się trzynaściorga dzieci, a czterech jej synów zostało władcami.
Najstarszy, Władysław, objął tron Czech, a później także Węgier. Kazimierz, uznany po śmierci za świętego, zmarł jeszcze za życia ojca. Jan Olbracht został królem Polski, podobnie jak później Aleksander i Zygmunt. Nieprzypadkowo ich matka, Elżbieta Rakuszanka, zapisała się w historii jako „matka królów”.
Aleksander otrzymał staranne wykształcenie. Uczył się pod opieką Jana Długosza, a z edukacją królewiczów związany był również włoski humanista Filip Kallimach. Przygotowanie do przyszłych obowiązków obejmowało naukę języków, historii i zasad sprawowania władzy, a także ćwiczenia rycerskie. O tym, jak wyglądał Aleksander Jagiellończyk, można dowiedzieć się z wyników prac prof. Bożeny Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, w ramach projektu „Nowy poczet Jagiellonów National Geographic Polska”.
Wykształcenie nie oznaczało jednak wybitnego talentu do przemawiania. Aleksander nie uchodził za znakomitego mówcę. Do rządzenia przygotowywał się także w praktyce: towarzyszył ojcu w podróżach i poznawał sprawy państwa.
Dwa trony dla dwóch braci. Litwa zachowała odrębność
Wiosną 1492 roku Kazimierz pozostawił Aleksandra w Wilnie jako swojego namiestnika. Po śmierci ojca królewicz 20 lipca 1492 roku objął tron wielkoksiążęcy. W Polsce królem wybrano jego starszego brata, Jana Olbrachta.
Oznaczało to przerwanie unii personalnej: Korona i Wielkie Księstwo Litewskie miały odtąd różnych władców. Nie zerwały jednak wszystkich więzi. Łączyły je interesy polityczne, wcześniejsze porozumienia i przynależność monarchów do tej samej dynastii.
Aleksander prowadził samodzielną politykę litewską, ale współpracował z bratem. Ich dobre relacje nie usuwały różnic między oboma państwami ani nie sprawiały, że Litwa podporządkowała się Polsce. Związek zapoczątkowany za Władysława Jagiełły nadal wymagał uzgadniania zasad współpracy.
Ślub z córką Iwana III nie powstrzymał wojny
Najpoważniejszym zagrożeniem dla Litwy była rosnąca potęga Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Wojna z lat 1492–1494 zakończyła się utratą Wiaźmy i części księstw nad górną Oką.
Pokój miało umocnić małżeństwo dynastyczne. 18 lutego 1495 roku Aleksander poślubił Helenę, córkę wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III i Zofii Paleolog. Helena pozostała prawosławna. Później, mimo że przysługiwał jej tytuł królowej Polski, nie została koronowana.
Rodzinne więzi nie zatrzymały ekspansji Moskwy. W 1500 roku wybuchła kolejna wojna, a wojska litewskie poniosły dotkliwą klęskę nad Wiedroszą. Do niewoli dostał się hetman Konstanty Ostrogski.
Aleksander szukał sprzymierzeńców i wsparcia z Polski. Kiedy jednak w czerwcu 1501 roku zmarł Jan Olbracht, pojawiła się nowa możliwość: objęcie polskiej korony i ponowne połączenie obu tronów w rękach jednego monarchy.
W Mielniku uzgodniono dwa różne akty
Aleksander nie odziedziczył polskiego tronu automatycznie. Został wybrany królem 3 października 1501 roku na sejmie w Piotrkowie. Poparcie jego kandydatury wiązało się jednak z oczekiwaniami polskich możnych.
W październiku w Mielniku przyjęto dwa odrębne dokumenty. Unia mielnicka miała zacieśnić związek Korony i Litwy. Przewidywała wspólny wybór monarchy, ograniczając dynastyczne prawa Jagiellonów do tronu litewskiego. Nie została jednak skutecznie ratyfikowana przez stronę litewską i nie weszła w życie.
Czym innym był przywilej mielnicki, dotyczący ustroju Królestwa Polskiego. Wzmacniał senat kosztem monarchy i dawał senatorom możliwość wypowiedzenia królowi posłuszeństwa, gdyby naruszał przyjęte zasady.
Aleksander został koronowany 12 grudnia 1501 roku w katedrze wawelskiej. Uzyskał koronę, ale spór o zakres jego władzy pozostawał otwarty.
Rozejm z Moskwą pozwolił wrócić do spraw Korony
Po koronacji Aleksander ponownie zajął się obroną Litwy. Wojna zakończyła się sześcioletnim rozejmem zawartym 28 marca 1503 roku. Utrwalał on moskiewskie zdobycze na rozległych ziemiach wschodnich Wielkiego Księstwa.
Zakończenie walk pozwoliło królowi poświęcić więcej uwagi sprawom polskim. W Koronie musiał zmierzyć się z problemami finansowymi oraz konsekwencjami przewagi senatorów. Szukając przeciwwagi dla możnych, zbliżył się do szlachty reprezentowanej w izbie poselskiej.
Sejm piotrkowski z 1504 roku wprowadził ograniczenia w rozporządzaniu królewszczyznami oraz w łączeniu części najwyższych urzędów. Były to próby uporządkowania zarządu państwa i ochrony podstaw jego dochodów. Rok później nastąpiła zmiana o jeszcze większym znaczeniu.
Nihil novi wzmocniło posłów i przełamało przewagę senatu
W 1505 roku sejm w Radomiu uchwalił konstytucję Nihil novi. Słowo „konstytucja” oznaczało wówczas ustawę sejmową, a nie jeden nadrzędny dokument ustrojowy w dzisiejszym rozumieniu.
Łacińską formułę nihil novi sine communi consensu tłumaczy się jako „nic nowego bez wspólnej zgody”. Ustawa ustanawiała zasadę, że monarcha nie może zmieniać prawa powszechnego bez zgody senatu i posłów ziemskich. Izba poselska stała się niezbędnym uczestnikiem stanowienia prawa.
Nie oznaczało to odebrania królowi wszystkich uprawnień. Monarcha pozostawał jednym z trzech stanów sejmujących, obok senatu i izby poselskiej. Nie była to również demokracja obejmująca całe społeczeństwo: udział w polityce przysługiwał przede wszystkim szlachcie, a nie ogółowi mieszkańców.
Nihil novi przełamywało przewagę senatorów przewidzianą w przywileju mielnickim. Dlatego sprowadzanie tej ustawy wyłącznie do kolejnej porażki króla byłoby uproszczeniem. Aleksander zyskiwał przeciwwagę dla możnowładców, choć zarazem potwierdzał, że nie będzie samodzielnie decydował o prawie powszechnym.
Z sejmem radomskim wiązało się również zatwierdzenie zbioru praw przygotowanego przez kanclerza Jana Łaskiego. Wydrukowany w 1506 roku Statut Łaskiego pomagał porządkować rozproszone przepisy i przywileje.
Ostatnie miesiące spędził w Wilnie
Aleksander Jagiellończyk zmarł 19 sierpnia 1506 roku w Wilnie, nie pozostawiając potomstwa. Został pochowany w tamtejszej katedrze. Był jedynym królem Polski z dynastii Jagiellonów, którego miejscem pochówku pozostało Wilno.
Władzę po nim objął młodszy brat, Zygmunt I Stary. Także w jego przypadku polska korona wymagała wyboru, a nie prostego dziedziczenia.
Krótkie panowanie Aleksandra pozostawiło trwały ślad w ustroju państwa. Monarcha, który zdobywał koronę za cenę ustępstw wobec możnych, uczestniczył później w zmianach ograniczających ich przewagę. Najważniejszym dziedzictwem jego rządów stała się zasada wspólnego stanowienia prawa przez króla, senat i izbę poselską.
Źródło: Muzeum Historii Polski
