Przez ponad sto lat Polska nie istniała jako suwerenne państwo. W wyniku rozbiorów przeprowadzonych przez Rosję, Prusy i Austrię pod koniec XVIII wieku ziemie polskie znalazły się pod panowaniem trzech mocarstw. Kolejne pokolenia dorastały bez własnych instytucji państwowych, a dążenia niepodległościowe przybierały różne formy, od działalności politycznej po walkę zbrojną.
WIDEO…
Szansa na odbudowę państwa pojawiła się pod koniec I wojny światowej. Konflikt osłabił, a następnie doprowadził do upadku dotychczasowych potęg zaborczych. Rosja pogrążyła się w rewolucji i wojnie domowej, Austro-Węgry rozpadły się, a Cesarstwo Niemieckie poniosło klęskę. Zmiana układu sił w Europie stworzyła warunki do przejęcia władzy na ziemiach polskich.
Jak Polska odzyskiwała niepodległość w 1918 roku?
Odzyskanie niepodległości przez Polskę nie nastąpiło jednak w jednym momencie. Już 5 listopada 1916 roku Niemcy i Austro-Węgry ogłosiły akt zapowiadający utworzenie Królestwa Polskiego. W kolejnych miesiącach powstały Tymczasowa Rada Stanu i Rada Regencyjna, a polskie środowiska polityczne stopniowo przejmowały kolejne obszary odpowiedzialności za przyszłe państwo.
Jesienią 1918 roku proces ten wyraźnie przyspieszył. W różnych częściach ziem polskich powstawały ośrodki polskiej władzy, a polskie formacje wojskowe przystępowały do rozbrajania żołnierzy państw zaborczych. 7 października Rada Regencyjna ogłosiła niepodległość Polski. Pod koniec października władzę od Austriaków zaczęto przejmować między innymi w Galicji, a w nocy z 6 na 7 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego.
Istotną rolę w tych wydarzeniach odegrał Józef Piłsudski. Zwolniony z niemieckiego więzienia w Magdeburgu, 10 listopada 1918 roku przybył do Warszawy. Jego powrót spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem przez mieszkańców stolicy. Następnego dnia Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad wojskiem polskim.
Wydarzenia te stały się symbolem odradzającej się państwowości. Nie oznaczały jednak końca wszystkich problemów. Trzeba było jeszcze zbudować sprawnie działające instytucje, ustalić granice i zjednoczyć ziemie, które przez dziesięciolecia rozwijały się w ramach różnych państw zaborczych.
Dlaczego Święto Niepodległości obchodzimy 11 listopada?
Data 11 listopada nie od początku była oczywistym terminem obchodów odzyskania niepodległości. Wybór tego dnia wynikał przede wszystkim z jego symbolicznego znaczenia: kojarzył się z przełomem politycznym, odrodzeniem polskiej państwowości i zakończeniem I wojny światowej na froncie zachodnim. Z czasem 11 listopada stał się datą, która pozwalała upamiętniać cały proces odbudowy państwa, mimo że składało się na niego wiele wydarzeń rozłożonych w czasie.
Znaczenie miało również to, że datę tę wiązano z działalnością Józefa Piłsudskiego, który stał się jedną z głównych postaci odrodzonej Polski. Dzięki temu zyskano wyrazisty punkt odniesienia, łatwy do zapamiętania i wspólnego upamiętniania w całym kraju.
Kiedy ustanowiono Narodowe Święto Niepodległości?
Narodowe Święto Niepodległości nie od razu stało się oficjalnym świętem państwowym. Początkowo rocznicę odzyskania suwerenności upamiętniano przede wszystkim podczas uroczystości wojskowych organizowanych w Warszawie. W latach 1919–1936 odbywały się one zazwyczaj w pierwszą niedzielę po 11 listopada.
Pierwsza rocznica przypadła na czas, gdy Polska wciąż walczyła o granice, dlatego nie było warunków do zorganizowania uroczystości na odpowiednią skalę. Dopiero 14 listopada 1920 roku obchody miały w pełni uroczysty charakter. Wówczas Józefa Piłsudskiego uhonorowano buławą marszałkowską za zwycięstwo w wojnie polsko-bolszewickiej.
Znaczenie rocznicy wzrosło po przewrocie majowym w 1926 roku. 8 listopada tego roku Piłsudski, pełniący funkcję premiera, wydał okólnik ustanawiający 11 listopada dniem wolnym od pracy dla urzędników państwowych. W kolejnych latach organizowano przeglądy wojsk i defilady, a uroczystości nabierały coraz bardziej państwowego charakteru. W 1932 roku Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ustanowiło ten dzień wolnym od nauki.
Formalnie Narodowe Święto Niepodległości ustanowiono dopiero ustawą z 23 kwietnia 1937 roku. Miało ono upamiętniać odzyskanie suwerenności państwowej i zakończenie I wojny światowej, a także podkreślać rolę Józefa Piłsudskiego w odrodzeniu Polski. Przed wybuchem II wojny światowej święto obchodzono oficjalnie tylko dwa razy, w 1937 i 1938 roku.
Od zakazanych obchodów do przywrócenia święta
Podczas II wojny światowej nie było możliwe jawne obchodzenie polskich świąt państwowych. Mimo grożących represji pamięć o 11 listopada podtrzymywały środowiska konspiracyjne. Na murach i ogrodzeniach pojawiały się napisy przypominające o niepodległości, rozwieszano ulotki, a pomniki dekorowano biało-czerwonymi kwiatami i proporczykami. Od 1942 roku wykorzystywano także znak Polski Walczącej. O rocznicy pisano również w prasie podziemnej.
W 1945 roku ustanowiono Narodowe Święto Odrodzenia Polski, obchodzone 22 lipca, a dotychczasowe Święto Niepodległości zniesiono. W okresie PRL propaganda eksponowała rocznicę rewolucji październikowej oraz powstania rządu Daszyńskiego, próbując przesunąć akcenty w opowieści o odzyskaniu przez Polskę państwowości.
Nie oznaczało to jednak, że 11 listopada zniknął z pamięci społecznej. Środowiska niepodległościowe, w tym związane z tradycją piłsudczykowską, organizowały niezależne uroczystości, często narażając się na represje ze strony władz. W latach 1980–1981, w okresie legalnego działania Solidarności, tradycje niepodległościowe stały się szczególnie widoczne w życiu publicznym.
Narodowe Święto Niepodległości przywrócono ustawą z 15 lutego 1989 roku. Był to ważny symbol przemian politycznych zachodzących pod koniec PRL. Co ciekawe, w tym samym roku nadal obowiązywało Narodowe Święto Odrodzenia Polski obchodzone 22 lipca. Dopiero w 1990 roku zlikwidowano to drugie święto, pozostawiając 11 listopada jako oficjalną rocznicę odzyskania niepodległości.
Uroczystości narodowe i lokalne
Współczesne obchody 11 listopada łączą uroczystości państwowe, wydarzenia patriotyczne, inicjatywy sportowe i lokalne spotkania mieszkańców. W Warszawie główne ceremonie z udziałem najwyższych władz odbywają się na placu Marszałka Józefa Piłsudskiego, przed Grobem Nieznanego Żołnierza.
Ważnym elementem uroczystości jest podniesienie flagi państwowej, odśpiewanie hymnu, oddanie hołdu poległym oraz złożenie wieńców. W ceremoniach uczestniczą przedstawiciele władz, wojska, służb mundurowych, organizacji społecznych i środowisk kombatanckich. Wydarzeniom towarzyszą także przemówienia i uroczysta oprawa wojskowa.
Obchody Święta Niepodległości odbywają się także poza stolicą. W wielu miastach organizowane są parady, marsze, koncerty patriotyczne, wykłady i inscenizacje historyczne, a na wielu szczytach pojawiają się polskie flagi.
Osobną formę upamiętnienia stanowią wydarzenia sportowe i kulturalne. W Warszawie od 1989 roku organizowany jest Bieg Niepodległości, a od 2009 roku w Muzeum Powstania Warszawskiego odbywa się Koncert Niepodległości. Takie inicjatywy pozwalają uczestniczyć w obchodach osobom o różnych zainteresowaniach i w różnym wieku.
Szczególny charakter miały uroczystości w 2018 roku, kiedy obchodzono setną rocznicę odzyskania niepodległości. Była to okazja do przypomnienia zarówno wydarzeń z listopada 1918 roku, jak i wysiłków wielu pokoleń Polaków, którzy dążyli do odbudowy własnego państwa.
11 listopada pozostaje dniem wolnym od pracy i jednym z najważniejszych świąt państwowych w Polsce. Jego znaczenie wykracza jednak poza samą rocznicę. To także okazja do refleksji nad tym, jak powstają państwa, jak kształtuje się pamięć historyczna i dlaczego symbole wspólne dla całego społeczeństwa mogą mieć różne znaczenia w kolejnych epokach.
