Pierwsze polskie monety pojawiły się pod koniec X wieku, a ich emisja jest wiązana z panowaniem Bolesława I Chrobrego, który rządził w latach 992–1025. Te najwcześniejsze emisje monetarne w państwie Piastów miały charakter przede wszystkim reprezentacyjny i prestiżowy. Nie były to monety używane masowo. Były komunikatem władcy, podkreślającym jego wysoką rangę.
WIDEO…
Zagadka piastowskiego srebra
Przez lata w nauce dominował pogląd, że Słowianie żyjący w Polsce byli w pełni zależni od zewnętrznych dostaw metalu. Srebro trafiało do nas w postaci arabskich dirhamów oraz zachodnioeuropejskich denarów z Niemiec i Anglii.
Zakładano, że lokalne złoża rud na ziemiach polskich nie były jeszcze eksploatowane do produkcji monet. Zespół badaczy pod kierunkiem dr Eweliny Miśty-Jakubowskiej z Narodowego Centrum Badań Jądrowych i Instytutu Archeologii UJ postanowił sprawdzić, czy pierwsze królewskie emisje Bolesława Chrobrego wybijano z importu, czy z rodzimego surowca. Wnioski opublikowano w czasopiśmie „Journal of Archaeological Science: Reports”.
Jak zbadać pochodzenie królewskiego srebra?
Naukowcy przebadali 24 unikatowe monety z XI–XII wieku. W próbie znalazło się 15 monet piastowskich. Wśród nich jest bezcenny denar Bolesława Chrobrego typu Princes Polonia, który widnieje na banknocie dwudziestozłotowym, denary Hermana, Śmiałego i Bolesława Krzywoustego oraz monety czeskie i węgierskie.
Zastosowano dwie zaawansowane metody:
- Micro-XRF i ICP-MS – mikrofluorescencja rentgenowska pozwoliła ustalić dokładny skład chemiczny stopu metali (zawartość srebra, miedzi, ołowiu i cynku);
- MC-ICP-MS – spektrometria mas z plazmą wzbudzoną indukcyjnie umożliwiła precyzyjny pomiar proporcji izotopów ołowiu. Proporcje izotopowe tworzą unikatowy „odcisk palca” konkretnego złoża. Nawet przetapianie kruszcu go nie „wymazuje”.
Chrobry lokalny, Herman mieszany
Co się okazało? Najstarsze denary Bolesława Chrobrego wykonano ze srebra pozyskanego ze złóż Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. „To najwcześniejszy i najlepiej udokumentowany dowód na to, że do produkcji piastowskich monet wykorzystywano srebro z tego lokalnego zagłębia kruszcowego (o czym świadczy jego unikatowy profil izotopowy). Odkrycie to zmienia nasze dotychczasowe spojrzenie na historię tych złóż, które wcześniej uważano przede wszystkim za źródło ołowiu” – czytamy w artykule badaczy.
Ten sam sygnał izotopowy wykazują późniejsze denary Bolesława Krzywoustego i jego następców z XII wieku, co świadczy o ciągłości wydobycia w tym samym złożu. Z kolei późniejsze denary krzyżowe i monety Hermana bito ze srebra mieszanego – z przetapianych dirhamów oraz złoża z niemieckiego gór Harz.
Związek polskiego srebra z polityką i wojną
Co ciekawe, sygnał izotopowy z obszaru Wyżyny Śląsko-Krakowskiej wykryto w denarach czeskiego władcy Brzetysława I oraz węgierskiego króla Stefana I Świętego. To dowodzi, że polski kruszec krążył w Europie Środkowej. Naukowcy sugerują również w artykule, że niszczycielski najazd czeskiego Brzetysława I na Polskę w 1039 r. mógł mieć tło surowcowe. Czesi nie mieli własnych kopalń i chcieli opanować bogate złoża Małopolski.
„Oprócz [zrabowania – przyp. red.] relikwii i innych łupów, Brzetysław przyłączył do Czech dwa regiony, o których wspominają – choć nie wymieniają ich z nazwy – Annales Altahenses. Jeden z tych regionów niemal na pewno obejmował część Śląska wraz z Wrocławiem, podczas gdy drugi mógł obejmować pogranicze śląsko-małopolskie, w tym okolice Olkusza” – zauważają autorzy artykułu. Ten ostatni obszar obfitował w srebro i w ołów.
