Królewskie małżeństwo miało przynieść polityczny sojusz, ale dla najmłodszej córki Zygmunta Starego i Bony Sforzy oznaczało także oblężenie zamku i lata niewoli. W historii Katarzyny Jagiellonki dworskie obyczaje splatają się z walką o władzę i decyzją, by pozostać przy mężu mimo zagrożenia.
WIDEO…
Na dworze Bony strój i uczta były językiem władzy
Katarzyna przyszła na świat w Krakowie jako najmłodsza z czterech córek Zygmunta I Starego i Bony Sforzy, mediolańskiej księżniczki, która na polskim dworze krzewiła włoskie obyczaje. W takim świecie liczyło się nie tylko to, co się mówi, lecz także jak wygląda dwór, co podaje się na stole i jak władca okazuje swoją pozycję. Uczta bywała spektaklem, a strój komunikatem. Katarzyna mówiła po polsku, włosku i łacinie.
Miała prawie 36 lat. Jej przyszły mąż niespełna 25
Jak na królewską córkę, Katarzyna długo czekała na męża. Małżeństwo księżniczki było inwestycją polityczną, od której rodzina oczekiwała sojuszu i wpływów. Wśród kandydatów do jej ręki znalazł się nawet car Iwan IV Groźny, który oświadczył się w 1560 roku, co oznaczałoby dla niej tytuł carycy Rosji.
Ostatecznie jednak w październiku 1562 roku w Wilnie poślubiła Jana Wazę, księcia Finlandii. Miała prawie 36 lat, on niespełna 25. W XVI-wiecznych układach dynastycznych panna młoda starsza od pana młodego o jedenaście lat należała do rzadkości. Dziś takie pary nikogo już nie szokują, choć nadal nie są normą.
Ślub bez zgody króla zakończył się oblężeniem i niewolą
Małżeństwo zawarto bez zgody króla Szwecji Eryka XIV, przyrodniego brata Jana. Eryk miał powody do gniewu. Jan pożyczył pieniądze Zygmuntowi Augustowi, bratu Katarzyny, królowi Polski i wielkiemu księciu litewskiemu. Zygmunt August starał się wtedy utrzymać wpływy w Inflantach, czyli na terenach dzisiejszej Łotwy i Estonii, o które rywalizowano z Moskwą. Król Szwecji uznał to za działanie za swoimi plecami i oskarżył brata o zdradę stanu.
Po ślubie para zamieszkała w Turku, ówczesnej stolicy Finlandii, która była wówczas częścią Królestwa Szwecji. Zamek został oblężony przez wojska Eryka i skapitulował po około ośmiu miesiącach od przyjazdu pary. Jana skazano na śmierć, ale wyrok zamieniono na więzienie. Małżonków osadzono w zamku Gripsholm nad jeziorem Mälaren, gdzie spędzili cztery lata.
„Nikt prócz śmierci”. Katarzyna postanowiła zostać przy mężu
Katarzyna mogła wrócić do Polski, ale postanowiła zostać przy mężu. Legenda głosi, że gdy urzędnik zaproponował jej wybór między więzieniem a powrotem do kraju, pokazała mu pierścień z łacińskim napisem Nemo nisi mors, czyli „Nikt prócz śmierci”. Anegdota przetrwała jako symbol wierności królowej. Dzięki tej decyzji Szwedzi uznali ją za wierną i lojalną żonę.
Strzeżono jej mniej surowo niż męża. Więzienie nie przypominało lochu: para miała własnych kucharzy, służbę i książki, a ze Sztokholmu sprowadzano dla niej ubrania, a nawet wina. Warunki odbiegały jednak mocno od standardów, do których Katarzyna przywykła.
W Gripsholm urodziły się ich dzieci. Córka Izabela zmarła w dzieciństwie, a 20 czerwca 1566 roku urodził się syn Zygmunt, późniejszy Zygmunt III Waza, król Rzeczypospolitej, a później także Szwecji.
Bunt przeciw Erykowi otworzył drogę do szwedzkiej korony
Tymczasem w Szwecji sytuacja zmieniała się na niekorzyść Eryka. Król, który zmagał się z chorobą psychiczną, zachowywał się coraz bardziej nieobliczalnie. W 1567 roku doprowadził do śmierci kilku arystokratów, co pogłębiło niechęć możnych.
Jan wraz z młodszym bratem Karolem stanął na czele buntu. Eryka obalono, a w 1568 roku Jan objął tron. 10 lipca 1569 roku w Uppsali Katarzyna została koronowana na królową Szwecji, choć jeszcze niedawno była zamknięta w Gripsholm.
Jagiellonka była gorliwą katoliczką. W protestanckiej Szwecji wspierała jezuitów i katolicyzm, a pod jej wpływem Jan III zreformował szwedzki Kościół luterański, wprowadzając w 1576 roku liturgię wzorowaną na katolickiej.
Luksusowy posag i widelce. Renesansowe obyczaje dotarły na północ
Katarzyna miała też decydujący wpływ na gust artystyczny męża. Szwedzki dwór był w tamtym czasie skromny i podporządkowany praktycznym potrzebom. Przywiozła ze sobą luksusowy posag oraz zupełnie inne wzorce kulturowe, wpłynęła na modę i kuchnię. Prawdopodobnie to właśnie ona wprowadziła w Szwecji i Finlandii widelce.
Jan III sprowadzał do kraju artystów i architektów z Polski, Niemiec i Włoch, a szwedzkie biblioteki wzbogaciły się o książki przysłane z Polski. Dzięki temu renesans, który Katarzyna znała z domu, zagościł także w szwedzkiej sztuce i architekturze.
Renesans miał również swoją bardziej tajemniczą stronę. Na dworach, z których wywodziła się Katarzyna, astrologia nie była traktowana jako zabobon: horoskopy stawiano władcom, a układ gwiazd potrafił mieć znaczenie przy podejmowaniu decyzji politycznych.
Grób w Uppsali przypomina o jej jagiellońskim pochodzeniu
Katarzyna zmarła 16 września 1583 roku w Sztokholmie. Została pochowana w katedrze w Uppsali. Jej sarkofag jest ozdobiony herbem Szwecji oraz herbem Rzeczypospolitej, w którym widnieją polski Orzeł i litewska Pogoń.
Jej losy wciąż łączą cztery kraje: Polskę, Litwę, Finlandię i Szwecję. W Finlandii uchodzi za kwintesencję Polski i Polaków, a w Szwecji zapisała się jako królowa o dużym wpływie na kulturę i życie religijne kraju.
Źródła: Władysław Czapliński, „Katarzyna Jagiellonka”, Polski słownik biograficzny, t. XII, De Kungliga Slotten, „En drottning med mod – Katarina Jagellonica”, De Kungliga Slotten, „Histoire du Château de Gripsholm”
