„Lalka” była serialem już w XIX wieku. Czytelnicy wyrywali sobie gazety z rąk i modlili się za bohaterów

Spis treści:

1. Jak narodziła się powieść w odcinkach?
2. Dickens i Dumas budowali literaturę w odcinkach
3. Rzewuski i Sienkiewicz tworzyli polskie powieści odcinkowe
4. Prus drukował „Lalkę” w „Kurierze Codziennym”
5. Prus pisał w odcinkach także inne wybitne powieści

Tak jak dziś my w napięciu czekamy na kolejny odcinek serialu, XIX wieczni czytelnicy wyrywali sobie z rąk gazety, byle tylko poznać dalsze losy ulubionych bohaterów. „Lalka” Bolesława Prusa, dziś znana jako zwarta opowieść, przez blisko dwa lata ukazywała się w warszawskiej prasie jako powiesć odcinkowa. Ten typ literatury święcił triumfy i ukształtował drogę zarówno późniejszej literaturze popularnej, jak i współczesnym serialom telewizyjnym, a potem streamingowym.

Jak narodziła się powieść w odcinkach?

Powieść w odcinkach (ang. serial literature) to utwór drukowany periodycznie w gazecie lub czasopiśmie, którego całość po zamieszczeniu ostatniej części ukazywała się zwykle jako książka. Forma ta pojawiła się w literaturze europejskiej w latach 30. XIX wieku, w Anglii i we Francji.

Grunt pod powieść gazetową przygotował w 1836 roku Emil de Girardin, nazywany ojcem prasy bulwarowej, który w wydawanym przez siebie dzienniku „La Presse” przesunął tekst literacki do drugiej kolumny, obok felietonów i publicystyki. Przełomem stała się jednak francuska powieść odcinkowa Eugène’a Sue „Tajemnice Paryża”, drukowana w „Journal des débats” od 19 czerwca 1842 do 15 października 1843 roku. Utwór wywołał sensację i ugruntował model publikacji, który szybko podchwycili kolejni twórcy.

Powieść odcinkowa zwiększała nakłady, przyciągała nowych czytelników i sprzyjała powstawaniu naśladowców, wśród których znaleźli się między innymi Honoré de Balzac i Aleksander Dumas. Ten model publikacji miał ogromny wpływ na literaturę popularną XIX wieku i sprzyjał mnożeniu się kolejnych powieści w odcinkach.

Dickens i Dumas budowali literaturę w odcinkach

W Wielkiej Brytanii forma zyskała rozgłos dzięki Charlesowi Dickensowi, którego „Klub Pickwicka” ukazywał się w latach 1836–1837 i uważany jest za kanon formuły odcinkowej. Dickens wszystkie swoje powieści, w tym „Wielkie nadzieje”, publikował najpierw w odcinkach.

We Francji mistrzami gatunku byli Aleksander Dumas i Eugène Sue. „Trzej muszkieterowie” i „Hrabia Monte Christo” ukazywały się jako feuilletony, przy czym „Hrabiego Monte Christo” rozciągnięto aż na 139 odcinków. To właśnie odcinkowa publikacja była jednym z głównych powodów, dla których XIX wieczne powieści bywały tak obszerne, autorów opłacano bowiem od wiersza i od epizodu, a wydawcy chętnie przedłużali fabułę, jeśli cieszyła się powodzeniem.

Odcinki drukowano po obu stronach oceanu. W Rosji „Russkij Wiestnik” publikował „Annę Kareninę” Lwa Tołstoja oraz „Braci Karamazow” Fiodora Dostojewskiego, a w Stanach Zjednoczonych jednym z pierwszych znaczących utworów wydanych w tej formie była „Chata wuja Toma” Harriet Beecher Stowe.

Rzewuski i Sienkiewicz tworzyli polskie powieści odcinkowe

Za pierwszą polską powieść w odcinkach badacze uważają „Listopad” Henryka Rzewuskiego, drukowany na łamach „Tygodnika Petersburskiego” w 1845 roku. Polskojęzyczne gazety miały wówczas znacznie niższe nakłady niż ich zachodnie odpowiedniki, dlatego rozwój tej formy przebiegał u nas z pewnym opóźnieniem.

Rozkwit przyszedł w drugiej połowie stulecia. „Trylogia” Henryka Sienkiewicza ukazywała się w odcinkach w warszawskim „Słowie” w latach 1883–1887; „Ogniem i mieczem” drukowano tam od 2 maja 1883 do 1 marca 1884 roku. Losy Skrzetuskiego, Wołodyjowskiego i Kmicica śledziło nawet 12 tysięcy czytelników „Słowa”, a emocje bywały ogromne: rodziło się nagle wielu Andrzejów, a wierni modlili się w kościołach za duszę uśmierconego przez Sienkiewicza Longinusa Podbipięty.

Prus drukował „Lalkę” w „Kurierze Codziennym”

Nic dziwnego, że powieści odcinkowe pisał i Bolesław Prus, który zresztą miał doświadczenie także dziennikarskie. W „Kurierze Codziennym” dostał rubrykę felietonową na dole strony, w której zamieszczał nie tylko powieści, ale i „Kronikę tygodniową” z elementami reportażu. Kolejne rozdziały jego utworów czytało około 5–6 tysięcy odbiorców dziennika.

Druk „Lalki” rozpoczął się 29 września 1887 roku w porannym dodatku do „Kuriera Codziennego”. Publikacja nie przebiegała gładko. 8 czerwca 1888 roku, od numeru 157, rozpoczęto druk drugiego tomu, jednak 5 sierpnia, w numerze 215, ukazała się ostatnia część III rozdziału II tomu, po czym nastąpiła niezapowiedziana przerwa spowodowana wyjazdem autora do Nałęczowa.

Redakcja poprosiła listownie Prusa o dostarczanie kolejnych partii tekstu ze względu na zaniepokojonych czytelników. 30 sierpnia wydrukowano informację, że otrzymano od pisarza zapewnienie o szybkiej publikacji dalszych części. Autor nie dotrzymał jednak obietnicy, sytuacja się przeciągała, więc redakcja postanowiła na początku października rozpocząć druk nowego opowiadania Henryka Sienkiewicza „Ta trzecia”. Ostatni odcinek „Lalki” ukazał się 24 maja 1889 roku, a pierwsze wydanie książkowe wyszło w 1890 roku nakładem Gebethnera i Wolffa.

W pierwodruku powieść dzieliła się na dwa tomy. Pierwszy obejmował dziewięć rozdziałów, z których ostatni, „Złudzenia i rozczarowania”, był znacznie dłuższy od pozostałych, dlatego w pierwszym wydaniu książkowym autor podzielił go na dziewięć rozdziałów. Tom drugi składał się z 12 rozdziałów, które w wydaniu z 1890 roku zostały rozbite na 19. Na podstawie zachowanych rękopisów stwierdzono, że w pierwodruku gazetowym omyłek drukarskich jest bardzo niewiele, co świadczy o staranności korektorów i zecerów.

Prus pisał w odcinkach także inne wybitne powieści

„Lalka” nie była jedynym dziełem Prusa publikowanym w tej formie. Jego wcześniejsza powieść „Placówka” ukazywała się w odcinkach w tygodniku „Wędrowiec”; pierwszy odcinek wydrukowano 19 marca 1885 roku, a zakończenie pierwodruku nastąpiło 20 maja 1886 roku.

Po „Lalce” Prus wrócił na łamy „Kuriera Codziennego” z „Emancypantkami”, drukowanymi w odcinkach w latach 1890–1893. Ostatnią wielką powieścią pisarza był „Faraon”, powstały w latach 1895–1896; wyjątkowo napisał go w całości, zanim rozpoczęto druk odcinkowy.

Ewolucja powieści w odcinkach nie zakończyła się w epoce pozytywizmu. Stopniowo przerodziła się ona w wydawane już w formie książkowej serie literackie, by w pierwszej połowie XX wieku ustapić serialom telewizyjnym. Niektórzy autorzy, m.in. Stephen King, eksperymentowali z powieściami odcinkowymi w internecie, z mieszanymi efektami. Współczesny "złoty wiek" serialu streamingowego po części zawdzięczamy właśnie XIX-wiecznym powieściom odcinkowym.

Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i wiadomości ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasza autorka

Magdalena Rudzka

Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.