Polsko-lotaryńskie związki dynastyczne sięgają znacznie dalej niż czasy Stanisława Leszczyńskiego. Zanim były król Polski otrzymał w 1737 roku księstwa Lotaryngii i Baru, z tamtejszą rodziną książęcą związała się Piastówna z Wielkopolski. Jej małżeństwo otwierało drogę do kontaktów politycznych, a być może również artystycznych.
WIDEO…
Dwa imiona i niepewna data narodzin. Kim była córka Mieszka Starego?
Wierzchosława Ludmiła urodziła się najprawdopodobniej przed 1153 rokiem. Była córką Mieszka III Starego i zapewne jego pierwszej żony, węgierskiej księżniczki Elżbiety. Dokładnego roku narodzin Piastówny nie znamy. Historycy próbują go ustalić przede wszystkim na podstawie przybliżonej daty jej zamążpójścia.
Pierwsze imię księżniczki wiąże się z Wierzchosławą nowogrodzką, żoną jej stryja, kolejnego syna Krzywoustego, Bolesława IV Kędzierzawego. Pochodzenie drugiego pozostaje mniej jasne. W źródłach i późniejszej tradycji lotaryńskiej córka Mieszka występuje również jako Ludmiła, po francusku „Ludomille de Pologne”. Nie oznacza to jednak, że możemy dokładnie odtworzyć, kiedy i w jakich okolicznościach posługiwała się każdym z imion.
Księżniczka pochodziła z licznej rodziny. Wśród jej rodzeństwa wymienia się pięciu braci: Odona, Stefana, Bolesława, Mieszka i Władysława III Laskonogiego, a także siostry: Judytę, Elżbietę, Salomeę i Anastazję. Nie wszystkie szczegóły genealogii córek Mieszka są jednak równie dobrze udokumentowane.
Po śmierci Elżbiety książę ożenił się z pochodzącą z Rusi Eudoksją. Jeżeli Wierzchosława rzeczywiście była dzieckiem pierwszej żony Mieszka, zapewne dorastała już w otoczeniu jego drugiej rodziny. O jej wychowaniu źródła nie przekazują bliższych informacji.
Małżeństwo z lotaryńskim księciem połączyło dwie dynastie
Około 1166 roku Wierzchosława Ludmiła poślubiła Fryderyka, znanego we francuskojęzycznych źródłach jako Ferry, syna księcia Lotaryngii Mateusza I. Jej mąż związał swoje władztwo z Bitsch, czyli dzisiejszym Bitche we Francji. W tradycyjnych zestawieniach władców występuje jako Fryderyk I Lotaryński.
Związek ten wpisywał się w politykę dynastyczną Mieszka III Starego, który poprzez małżeństwa dzieci budował relacje z europejskimi rodami panującymi. Fryderyk był przy tym spokrewniony z cesarzem Fryderykiem Barbarossą. Jego matka Berta, nazywana również Judytą, była siostrą cesarza.
Małżonkowie doczekali się licznego potomstwa. W zestawieniach genealogicznych powtarzają się imiona synów: Fryderyka, Teodoryka, Henryka, Filipa i Mateusza oraz córek: Agaty, Judyty, Jadwigi i Kunegundy. Poszczególne opracowania różnią się jednak liczbą dzieci i szczegółami ich biografii, dlatego nie sposób bez zastrzeżeń przyjąć rozbudowanej listy wszystkich potomków pary.
W kolejnych pokoleniach od Wierzchosławy Ludmiły wywodzili się przedstawiciele lotaryńskiego domu książęcego. Wśród jej potomków znaleźli się m.in. Ludwika Lotaryńska, żona Henryka Walezego, oraz Karol V Leopold, dwukrotny kandydat do polskiej korony.
Ludwika została królową Francji już po wyjeździe Henryka z Rzeczypospolitej. Nie przybyła do Polski i nie została tu koronowana, choć jej mąż nadal używał tytułu króla Polski. Karol V Leopold poślubił natomiast Eleonorę Habsburżankę, wdowę po Michale Korybucie Wiśniowieckim.
Czy Wierzchosława Ludmiła pomogła w powstaniu Drzwi Gnieźnieńskich?
Najbardziej intrygujący polski wątek w biografii księżniczki dotyczy sztuki. Aleksander Gieysztor przypuszczał, że mogła pośredniczyć w kontaktach artystycznych swojego ojca z zachodnimi warsztatami brązowniczymi. Taką możliwość wskazał już w opublikowanym w 1955 roku studium „Problematyka ideologiczna Drzwi Gnieźnieńskich”. Hipoteza wiąże małżeństwo Piastówny ze środowiskiem artystycznym regionu nad Mozą, obejmującego m.in. okolice dzisiejszego Liège w Belgii. Tamtejsze warsztaty należały do ważnych ośrodków średniowiecznej sztuki metalowej.
Powstałe w drugiej połowie XII wieku, zwykle datowane na około 1170–1180 rok Drzwi Gnieźnieńskie przedstawiają sceny z życia św. Wojciecha. Ich fundację łączy się z otoczeniem Mieszka Starego i arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a cechy artystyczne zestawia z dorobkiem zachodnioeuropejskich mistrzów.
Czy córka księcia mogła ułatwić nawiązanie takich kontaktów? Jej pozycja i rodzinne powiązania czyniły to możliwym. Nie zachował się jednak dokument potwierdzający jej udział w zamówieniu lub wykonaniu drzwi. Nie możemy więc uznać jej za fundatorkę zabytku ani stwierdzić, że osobiście sprowadziła jego twórców do Polski. Pozostaje to hipotezą historyczną.
Walka o Lotaryngię podzieliła rodzinę Fryderyka
Po śmierci Mateusza I w 1176 roku między jego synami, Szymonem II i Fryderykiem, wybuchł spór o władzę. Zakończyło go porozumienie zawarte w Ribemont w 1179 roku. Fryderyk uzyskał własne władztwo w północnej, w znacznej mierze niemieckojęzycznej części Lotaryngii.
Około 1180 roku popadł również w konflikt z arcybiskupem Trewiru Arnoldem. Został pokonany i wraz z najstarszym synem trafił do niewoli. Ceną odzyskania wolności było odstąpienie zamku Siersberg.
W 1205 roku bezdzietny Szymon II zrzekł się rządów, wskazując jako następcę bratanka, Fryderyka II, syna Wierzchosławy Ludmiły. W tradycyjnej chronologii między rządami Szymona a panowaniem Fryderyka II umieszcza się jeszcze krótkie panowanie jego ojca. Rzeczywisty status Fryderyka I jako księcia całej Lotaryngii budzi jednak zastrzeżenia badaczy. Z tego powodu również określenie Wierzchosławy jako księżnej Lotaryngii wymaga uwzględnienia tych wątpliwości.
Fryderyk I zmarł wkrótce potem. Najczęściej wskazuje się 7 kwietnia 1206 roku, choć w literaturze występuje również rok 1207. Jego syn Fryderyk II sprawował władzę do śmierci w 1213 roku.
Rok 1223 nie daje pewności. Co wiadomo o ostatnich latach Piastówny?
Dalszych losów Wierzchosławy Ludmiły nie można odtworzyć z podobną dokładnością jak dziejów jej męża i syna. Jako rok śmierci księżniczki podaje się zwykle 1223, ale data ta opiera się na późnej tradycji i nie powinna być traktowana jako bezsporna.
Niepewne pozostaje również miejsce jej pochówku. W literaturze pojawia się opactwo cysterskie w Sturzelbronn, związane z lotaryńską dynastią i wskazywane jako miejsce spoczynku Fryderyka I. Sam pochówek męża nie potwierdza jednak, że obok niego złożono również Piastównę.
Istnieje także przypuszczenie, że po śmierci Fryderyka wróciła do Polski. Brakuje jednak wystarczających świadectw, by uznać taki powrót za ustalony fakt. Zarówno ostatnie miejsce pobytu księżniczki, jak i okoliczności jej śmierci pozostają nieznane.
Jej wizerunek trafił na medal kilka stuleci później
Pamięć o córce Mieszka Starego przetrwała w lotaryńskiej tradycji dynastycznej. Wierzchosława Ludmiła i Fryderyk zostali przedstawieni na medalu należącym do serii poświęconej książętom i księżnym Lotaryngii. Cykl opracował Ferdinand de Saint-Urbain, medalier, rytownik i architekt. Serię wykonano w latach 1727–1731, za sprawą projektu zaakceptowanego przez księcia Leopolda. Upamiętniała ona historię lotaryńskiego domu panującego od średniowiecza do XVIII wieku.
Edward Raczyński w „Gabinecie medalów polskich oraz tych, które się dziejów Polski tyczą” wiązał powstanie medalu z wcześniejszymi staraniami Karola V Leopolda o polską koronę. Datowanie serii nie pozwala jednak uznać go za element kampanii elekcyjnej tego księcia.
Karol kandydował w 1669 roku, po abdykacji Jana Kazimierza, oraz w 1674 roku, po śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Medale Saint-Urbaina powstały dopiero kilkadziesiąt lat później. Upamiętniają dynastyczne związki, ale nie dowodzą, że podczas elekcji Karol odwoływał się do swojego pochodzenia od wielkopolskiej Piastówny.
Źródło: National Geographic Polska
