„Naród ma pracować, a nie leżeć na piasku” – miał powiedzieć Władysław Gomułka premierowi Józefowi Cyrankiewiczowi, sprzeciwiając się rozbudowie infrastruktury turystycznej nad Bałtykiem. Pierwszy sekretarz KC PZPR w tych słowach zawarł niemal esencję swoich poglądów dotyczących kolektywnej pracy, która stanowiła fundament państwa socjalistycznego. Szkoda, że z poglądami popularnego towarzysza „Wiesława” nie zgadzali się zatrudnieni w krajowych przedsiębiorstwach pracownicy. Rosnące niezadowolenie wynikające ze słabej sytuacji płacowej oraz warunków pracy nieodpowiadających ilości zadań kończyło się licznymi protestami mającymi miejsce w latach 1956–1970. Jeden z nich doprowadził do zmiany na najwyższym stołku w partii.
WIDEO…
20 grudnia 1970 roku, podczas VII Plenum Komitetu Centralnego PZPR, oficjalnie ogłoszono nowego przywódcę Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – Edwarda Gierka. Swoją kadencję nowy pierwszy sekretarz rozpoczął od płomiennego przemówienia zapowiadającego stabilizację i wprowadzenie technologii, jakich jeszcze w granicach naszego kraju nie było. Zmiany miały nadejść również na polską wieś, która cierpiała z powodu niedoinwestowania.
„Sojusz robotniczo-chłopski fundamentem władzy ludowej” – polska wieś po II wojnie światowej
Koniec II wojny światowej nie oznaczał końca problemów na polskiej wsi. W drugiej połowie lat 40. tereny pozamiejskie stały się areną starć pomiędzy nowymi rządzącymi a podziemiem niepodległościowym i jego zwolennikami. Równolegle z rozlewem krwi trwało zasiedlanie tzw. Ziem Odzyskanych, które w wyniku ustaleń konferencji poczdamskiej znalazły się pod polską administracją. Na zupełnie nowym przybyszom nieznanych, zróżnicowanych kulturowo terenach zaczęły się tworzyć nowe gospodarstwa rolne. Stare junkierskie posiadłości w 1949 roku stały się podstawą słynnych PGR-ów (Państwowych Gospodarstw Rolnych), które przez kolejne dekady stanowiły fundament państwowego sektora rolnictwa.
Nowe komunistyczne władze z prezydentem Bolesławem Bierutem na czele podzieliły ludność wiejską na trzy klasy: biedniaków, średniaków i najbogatszych – „kułaków”, których jako kapitalistów bezwzględnie tępiono. Na indywidualne gospodarstwa rolne nałożono surowe kontyngenty, czyli obowiązkowe ilości produktów rolnych, które chłopi musieli sprzedawać państwu po odgórnie ustalonych cenach. Zarówno dostawy, jak i podatki miały charakter progresywny – uderzały najmocniej w zamożniejszych rolników, aby zniechęcić ich do gospodarki indywidualnej. Chłopi zwykle jednak niechętnie decydowali się skolektywizować swoje gospodarstwa, odmawiając przystąpienia do spółdzielni. Do historii przeszły protesty we wsi Okół niedaleko Ostrowca Świętokrzyskiego w 1950 i 1953 roku, gdzie mieszkańcy, w obawie przed utratą niezależności, sprzeciwiali się obejmowaniu ich gruntów planowaną kolektywizacją.
Przełom na polskiej wsi nastąpił wraz z odwilżą październikową w 1956 roku, kiedy po dojściu Władysława Gomułki do władzy rozwiązano około 85 proc. spółdzielni produkcyjnych. Nowe kierownictwo PZPR ograniczyło obowiązkowe dostawy produktów rolnych, podniosło ceny skupu i ułatwiło indywidualnym gospodarzom dostęp do maszyn oraz materiałów potrzebnych do produkcji. Nie oznaczało to jednak całkowitego odejścia od socjalistycznej wizji rolnictwa. Gomułka nadal faworyzował gospodarstwa państwowe i spółdzielcze, a polska wieś pozostawała niedoinwestowana. Zmiany nadeszły dopiero wraz z objęciem rządów przez nową władzę.
Od wielkich nadziei do kolejnego kryzysu – polska wieś za Gierka
Po fali strajków i demonstracji robotniczych w Gdańsku w 1970 roku, gdzie protestujący na sztandary wznieśli hasła przeciwko drastycznej podwyżce cen detalicznych niektórych produktów spożywczych, nowym pierwszym sekretarzem został Edward Gierek. Na chwilę przed Wigilią KC PZPR ogłosił nowego namiestnika, który, składając narodowi życzenia bożonarodzeniowe, zapowiedział szereg mających nadejść zmian. Część z nich dotyczyła wsi walczącej z faworyzowaniem gospodarstw państwowych.
Pierwsze lata rządów Gierka mogły napawać rolników optymizmem. Okres ten nazywany jest najkorzystniejszym dla rolnictwa w całym PRL-u. Władze ograniczyły wówczas restrykcje wobec chłopów i wprowadziły szereg odczuwalnych ułatwień:
-
Od 1972 roku indywidualni gospodarze nie musieli już realizować obowiązkowych dostaw produktów rolnych, takich jak zboże, ziemniaki czy żywiec.
-
Uregulowano sprawy własnościowe na wsi, ułatwiono powiększanie gospodarstw, umożliwiono dzierżawę gruntów prywatnych i państwowych oraz pozwolono rolnikom indywidualnym (choć w ograniczonym zakresie) na zakup maszyn rolniczych.
-
Zadbano również o zdrowie indywidualnych rolników, obejmując ich wraz z rodzinami bezpłatną opieką zdrowotną, a w późniejszych latach wprowadzając również system świadczeń emerytalnych.
Złoty okres polskiej wsi nie trwał jednak za długo. Już w 1973 roku, a więc po trzech latach rządów Edwarda Gierka, państwo ponownie zaczęło faworyzować PGR-y. Gospodarstwa państwowe i spółdzielnie produkcyjne ponownie zaczęły być zdecydowanie szczodrzej wspierane, mimo że dostarczały znacznie mniej produktów rolnych niż gospodarstwa indywidualne. Równolegle postępowała centralizacja władzy na wsi – w 1975 roku zlikwidowano powiaty i utworzono 49 województw. Rosnące problemy z zaopatrzeniem w żywność doprowadziły w czerwcu 1976 roku do próby wprowadzenia podwyżek cen, która wywołała falę robotniczych protestów i zakończyła się wycofaniem decyzji przez władze.
Jak wieś wreszcie zyskała niezależność?
Jak to zwykle bywa, sytuacja ekonomiczna na wsi odbijała się na kondycji całego żyjącego poza miastami społeczeństwa. Ludzie tam urodzeni po osiągnięciu pełnoletności w większości decydowali się opuścić swój rodzinny dom i szukać szczęścia w dających większe życiowe możliwości miastach. Na wsi pozostawali głównie ludzie starsi, którzy pozbywali się swoich gospodarstw i przekazywali je państwu w zamian za renty. Niezadowolenie rodziło frustrację chłopów, których ciężka praca nie przekładała się wcale na wyższe dochody. Tylko nieliczni pamiętali jeszcze złoty okres początków rządów Gierka, po którym zostały już jedynie zakurzone maszyny rolnicze.
Zamiast godzić się na oddawanie plonów swojego wysiłku, rolnicy jednoczyli się w sprzeciwie wobec komunistycznego rządu. Jednym z przejawów zbiorowego niezadowolenia było powstawanie niezależnych ruchów związkowych na wsi, które zaczęły wspólnie walczyć o prawa chłopów. Już po odejściu Gierka ze stanowiska pierwszego sekretarza, w wyniku porozumień ustrzycko-rzeszowskich z lutego 1981 roku, władze zobowiązały się do zagwarantowania trwałości indywidualnej własności ziemi. Po ponad 30 latach od zakończenia II wojny światowej polska wieś mogła nareszcie zacząć walczyć o większą niezależność. Rany, które przez lata wyrządził jej ówczesny system, nie zabliźniały się jednak łatwo.
Mroczna strona polskiej wsi za Gierka
Nie wszystkie krzywdy miały charakter ekonomiczny. W noc Bożego Narodzenia 1976 roku we wsi Zrębin, niedaleko Połańca, doszło do jednej z najgłośniejszych zbrodni w historii PRL. Zamordowano wówczas troje młodych ludzi, a kilkudziesięciu świadków wydarzenia przez długi czas milczało, chroniąc sprawców. Zbrodnia połaniecka obnażyła mroczną stronę życia niewielkich społeczności, w których lokalne zależności, strach i autorytet wpływowych gospodarzy potrafiły okazać się silniejsze niż poczucie sprawiedliwości.
Źródła: Tygodnik Powszechny, Muzeum Historii Polski, Wprost
