Wieści związane ze zbrodnią połaniecką dotarły do obywateli PRL-u ze sporym opóźnieniem. Dopiero kilka miesięcy po tragicznych wydarzeniach z szosy pomiędzy miastem Połaniec a wsią Zrębin kraj dowiedział się o historii Jana Sojdy. Dzięki swoim rozległym kontaktom, które pozwalały „Królowi Zrębina” kontrolować całą okolicę, morderca przez długi czas mógł utrzymać w ukryciu prawdę na temat brutalnego podstępu.
WIDEO…
Długie macki „Króla Zrębina”
Zorganizowanie, a przede wszystkim zatajenie informacji o morderstwie trzyosobowej rodziny, nie byłoby możliwe, gdyby nie wysoka pozycja społeczna, jaką Jan Sojda zajmował we wsi Zrębin. Jego gospodarstwo uznawane było za najbogatsze w całej miejscowości, a gospodarz jako jedyny okoliczny mieszkaniec dysponował ciągnikiem oraz aparatem telefonicznym. Posiadanie takiego sprzętu pozwoliło Sojdzie uzależnić od siebie swoich sąsiadów – gdy ci potrzebowali przetransportować swoje plony, musieli zwrócić się do „Króla Zrębina”.
Droga do bogactwa rodziny Sojdów rodziła wiele legend, powtarzanych przez mieszkańców okolicznej wsi. Według niektórych opowieści sięgających czasów II wojny światowej rodzina miała przetrzymywać w trakcie walk 19 Żydów, których kosztowności następnie sobie przywłaszczyła. Pojawiały się również pogłoski, że około 1950 roku Sojda zlecił przeszukanie studni w Połańcu, w której miały znajdować się ukryte żydowskie kosztowności.
Sojda dorobił się nawet funkcji ławnika w miejscowym sądzie, co dawało mu w późniejszym czasie wyjątkową biegłość w procedurach prawnych. W połączeniu z majątkiem, dzięki któremu „Król Zrębina” mógł skutecznie uciszać oraz fałszować zeznania świadków morderstwa (według niektórych źródeł na taki cel zostało przeznaczonych około 400 tysięcy złotych), Jan zyskał wręcz status nietykalnego we wsi. Na jego życiorysie ciążyła tylko jedna, głęboka blizna.
Narastający konflikt sąsiedzki
To, co wydarzyło się w noc wigilijną z 24 na 25 grudnia 1976 roku, było efektem długoletniego, sąsiedzkiego sporu pomiędzy rodzinami Sojdów i Kalitów (wcześniej Rojów). Zaczęło się od wyroku sprzed niemal 30 lat, w konsekwencji którego 19-letni wówczas Jan Sojda został skazany na pozbawienie wolności w związku z aktem gwałtu na młodej kobiecie. W schwytaniu „Króla Zrębina” i przekazaniu go milicji duży wkład miał Jan Roj – dziadek późniejszych ofiar. Idąc na 8 miesięcy do więzienia, Sojda zaprzysiągł zemstę na donosicielu, która miała się urzeczywistnić niemal trzy dekady później.
Zanim to nastąpiło, wieś niedaleko Połańca obiegła jednak inna, makabryczna wiadomość. Kilka lat po wyjściu Jana Sojdy z więzienia na terenie jego gospodarstwa doszło do postrzelenia 10-letniego syna Jana Roja. Sprawca zasłaniał się chęcią trafienia w psa, za co otrzymał jedynie wyrok w zawieszeniu. Ciało chłopca przez dwa dni leżało przykryte gałęziami, a całą sprawę wyciszono jako nieszczęśliwy wypadek. Tak samo wyciszyć chciano narastający konflikt pomiędzy obiema rodzinami. Doszło nawet do zawarcia małżeństwa pomiędzy córką Jana Roja, Zdzisławą, a dalekim krewnym z rodu Sojdów. Rodzinna miłość nie przezwyciężyła jednak sąsiedzkiej nienawiści.
Weselna zniewaga i obietnica zemsty
Jedno z ważniejszych wydarzeń wpisujących się w sąsiedzki konflikt miało miejsce w sierpniu 1976 roku, czyli na kilka miesięcy przed zbrodnią połaniecką. Zdarzenia ze ślubu i wesela 18-letniej Krystyny Kality ze Stanisławem Łukaszkiem tak wstrząsnęły Janem Sojdą, że zaprzysiągł zemstę na znienawidzonej rodzinie.
Choć brzmi to groteskowo, powodem były wędliny i zastawa stołowa, których kradzieży miała dopuścić się siostra mordercy – Helena Adaś. Zdzisława Kalita, która zatrudniła kobietę do pomocy przy hucznej imprezie, oskarżyła ją o zniknięcie weselnego wyposażenia, co szybko rozniosło się w postaci plotki po okolicznych świętokrzyskich wsiach. Jan Sojda uznał, że jego dobre imię zaczęło w niektórych ustach być utożsamiane ze złodziejstwem. Za zniesławienie nazwiska Sojda zaprzysiągł „wyplenienie Kalitowego plemienia”, co miało raz na zawsze zakończyć potyczki pomiędzy obiema rodzinami.
Zbrodnia pod przysięgą
Jak obiecał, tak niestety zrobił. W noc z 24 na 25 grudnia 1976 roku Jan Sojda zorganizował podstęp, który doprowadził do brutalnego morderstwa trzech osób. Podczas pasterki w Połańcu 18-letnia Krystyna Łukaszek, jej mąż Stanisław oraz 12-letni brat Mieczysław Kalita zostali wywabieni z kościoła pod pretekstem awantury w rodzinnym domu. Kiedy pieszo wracali kilka kilometrów do Zrębina, zostali zaatakowani przez Sojdę i jego wspólników, którzy potrącili chłopca samochodem, a następnie zamordowali całą trójkę przy użyciu metalowych kluczy. Makabrycznym wydarzeniom przyglądało się kilkudziesięciu pasażerów autobusu, a sprawcy po dokonaniu zbrodni upozorowali wypadek drogowy, aby zmylić śledczych.
Największym wyzwaniem dla organizatorów morderstwa okazało się jednak zapewnienie milczenia świadków, którzy widzieli przebieg całego zdarzenia. Jan Sojda skorzystał ze swojej społecznej pozycji i zmusił pasażerów autobusu do złożenia przysięgi na krzyż i własną krew, grożąc śmiercią każdemu, kto zdecyduje się ujawnić prawdę. W kolejnych miesiącach „Król Zrębina” na wszelkie możliwe sposoby starał się odwieść od siebie podejrzenia milicji, przeznaczając pokaźne łapówki na tworzenie fałszywych zeznań. Tych, którzy pieniędzy nie chcieli przyjąć, Sojda brutalnie zastraszał. Zasięg wpływów mordercy był na tyle rozległy, że już po skazaniu Sojdy aż 18 mieszkańców wsi zostało skazanych na kary więzienia w związku ze składaniem fałszywych, podyktowanych przez Sojdę zeznań.
Zdemaskowanie i koniec „Króla Zrębina”
Choć początkowo milicja i prokuratura uznały śmierć Krystyny, Stanisława i Mieczysława za zwykły wypadek drogowy, powierzchownie przeprowadzając sekcję zwłok, kilka miesięcy później prawda na temat zbrodni ujrzała światło dzienne. Dzięki dociekliwości rodziny zamordowanych oraz pojedynczych zeznaniach świadków udało się doprowadzić do ekshumacji znalezionych przy drodze ciał, która ujawniła obrażenia pominięte podczas pierwszej sekcji i jednoznacznie wykluczyła potrącenie drogowe. Wskazywały na to m.in. rany na głowach ofiar, które według śledczych musiały zostać zadane przy pomocy tępego narzędzia. Jeszcze w tym samym miesiącu, w którym przeprowadzono ekshumację, do aresztu trafił Jan Sojda.
Proces w sprawie zbrodni połanieckiej rozpoczął się w listopadzie 1978 roku przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu. Skala postępowania była ogromna – przesłuchano ponad 200 świadków, wysłuchano opinii 13 biegłych, a wizja lokalna na drodze pomiędzy Połańcem a Zrębinem przyciągnęła około 6 tysięcy gapiów. Proces nie przebiegał jednak tak sprawnie, jak mogliby sobie tego zażyczyć śledczy – wielu świadków nadal bało się konsekwencji płynących ze złamania zmowy milczenia narzuconej przez Jana Sojdę.
Sam oskarżony nie okazywał skruchy, a na pytania sądu odpowiadał słynnym „Nie oświadczam się”. W listopadzie 1979 roku zapadł wyrok, na mocy którego Jan Sojda oraz trzech innych oskarżonych zostało skazanych na karę śmierci. Imperium „Króla Zrębina” ostatecznie upadło. Historia zbrodni połanieckiej zakończyła się w jednym z pomieszczeń Aresztu Śledczego przy ulicy Montelupich w Krakowie, gdzie winni doczekali się kary za swój brutalny występek.
Źródła: Historia.org, Ciekawostki historyczne, iNFOTEZY, Gazeta Policyjna
