Najbardziej fascynujące bywają historie przedmiotów, z których korzystamy niemal każdego dnia. Ich pojawienie się niejednokrotnie rewolucjonizowało przecież otaczającą rzeczywistość, wyznaczając zupełnie nowe zasady funkcjonowania poszczególnych dziedzin życia. Tak było również z używaną do dziś polską walutą – złotym, którego wprowadzenie stanowiło jeden z najważniejszych elementów słynnych reform Władysława Grabskiego. Dziś, z perspektywy ponad stu lat, możemy przyjrzeć się okolicznościom tej przełomowej decyzji i ocenić, jak wpłynęła ona na dalsze losy II Rzeczypospolitej.
WIDEO…
Polska Rzeczpospolita chaotyczna
Aby zrozumieć sens wprowadzenia reform gospodarczych, należy przyjrzeć się kontekstowi historycznemu II Rzeczypospolitej po odzyskaniu niepodległości. Ówczesną sytuację ekonomiczną w kraju można opisać jednym słowem – chaos. Kraj w latach 20. dopiero odbudowywał się po I wojnie światowej, której zniszczenia infrastrukturalne, przemysłowe czy nawet rolnicze można było mierzyć w miliardach. Odbudowie nie pomagał kształt państwa, przez ponad wiek podzielonego pomiędzy trzech zaborców. Tereny, nad którymi przez lata pieczę sprawowali Rosjanie, różniły się przecież od tych pod kuratelą niemiecką m.in. systemami podatkowymi, stopniem rozwoju czy infrastrukturą (w poszczególnych zaborach funkcjonowały różne szerokości torów, a na galicyjskich drogach obowiązywał ruch lewostronny).
Chaosem można też nazwać system monetarny panujący w II Rzeczypospolitej. W miejscowościach oddalonych od siebie raptem o kilkadziesiąt kilometrów płacono zupełnie różnymi walutami. Na terenach zaboru niemieckiego obowiązywały marki polskie, które zastąpiły w 1917 roku marki niemieckie, podczas gdy w innych częściach kraju płacono m.in. rublami, hrywnami czy karbowańcami. Dopiero w styczniu 1920 roku marka polska stała się oficjalnym prawnym środkiem płatniczym w całym kraju, a ostateczne wycofanie pozostałych walut zakończono w 1923 roku.
Na ratunek przed hiperinflacją
Z niemałymi problemami mierzył się również państwowy budżet, którego deficyty przez lata amortyzowano sztucznie dodrukowanymi pieniędzmi. Niedobory, których państwo nie było w stanie pokryć wpływami z podatków, zasypywano markami. Deficyt budżetowy po I wojnie światowej wzrósł z 7,5 miliarda marek w 1919 roku do 445 bilionów marek w 1922 roku, co przełożyło się na gwałtowny spadek wartości waluty. Pod koniec krytycznego 1923 roku za amerykańskiego dolara, uchodzącego wówczas za jedną z najstabilniejszych walut, trzeba było zapłacić ponad 6 milionów polskich marek.
W obliczu olbrzymiej, absurdalnej wręcz hiperinflacji polscy ekonomiści musieli podjąć działania naprawcze. Skutki zwijającej się w zawrotnym tempie gospodarki widać było na przysłowiowej „ulicy”, której bruk zaczynał zapełniać się niezadowolonymi strajkowiczami. W tych katastrofalnych warunkach, w grudniu 1923 roku, stanowiska premiera oraz ministra skarbu objął po raz drugi Władysław Grabski, otrzymując straceńczą misję ratowania finansów państwa.
Filary reform Grabskiego
11 stycznia 1924 roku sejm przegłosował ustawę o naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej. Szeroki konsensus parlamentarny wśród przedstawicieli różnych frakcji sprawił, że nowy dokument nie tylko niezwłocznie wszedł w życie, ale również nadał ówczesnemu rządowi Grabskiego nadzwyczajne pełnomocnictwo, dające mu 6-miesięczną swobodę przeprowadzania koniecznych zmian z ominięciem długiej ścieżki parlamentarnej. Rządzący zyskali niemal wolną rękę w podejmowaniu kroków, które w szybkim tempie miały naprawić polską gospodarkę.
Zatrzymanie emisji własnymi rękami
Zaczęto od prób zatrzymania hiperinflacji i i zlikwidowania budżetowego deficytu. Zrealizowano całkowite wstrzymanie emisji papierowej marki polskiej oraz wprowadzono radykalne oszczędności w budżecie. Ważnym krokiem było również zwiększenie dochodów podatkowych poprzez podniesienie wybranych podatków, uchwalenie nadzwyczajnego podatku majątkowego oraz sprzedaż części majątku państwowego.
W przeciwieństwie do innych państw europejskich, które po I wojnie światowej korzystały z zagranicznych pożyczek na stabilizację swoich walut, Władysław Grabski postanowił przeprowadzić pierwszy etap reformy przede wszystkim siłami własnego kraju. Obawiał się bowiem, że uzależnienie finansowe od zagranicznych wierzycieli mogłoby zagrozić suwerenności młodego państwa, a nawet prowadzić do ustępstw politycznych w sprawie jego granic.
Utworzenie Banku Polskiego
Jednym z najważniejszych elementów reform Grabskiego było utworzenie Banku Polskiego SA, który rozpoczął działalność w kwietniu 1924 roku. Instytucja powstała jako spółka akcyjna z kapitałem zakładowym wynoszącym 100 mln zł i otrzymała wyłączne prawo do emisji nowej waluty. Co istotne, bank był niezależny od rządu, który nie mógł wykorzystywać go do nieograniczonego dodruku pieniędzy na pokrycie deficytu budżetowego.
Aby zapewnić stabilność złotego, wprowadzono obowiązek utrzymywania odpowiednich rezerw w złocie i walutach obcych, które miały stanowić co najmniej 30% wartości emitowanych banknotów. W chwili rozpoczęcia działalności Bank Polski dysponował rezerwami o wartości 229 mln zł, z czego 69 mln zł stanowiło złoto.
Nowa waluta
Najbardziej rozpoznawalnym elementem reform Grabskiego było wprowadzenie nowej waluty – złotego polskiego, którego nazwę uchwalono już w 1919 roku. Wcześniej rozważano również inne propozycje, takie jak piast, lech, polon czy kościuszko. Nowa waluta weszła do obiegu 29 kwietnia 1924 roku, zastępując stopniowo markę polską, a kurs wymiany ustalono na poziomie 1 złoty za 1 800 000 marek. Aby zapewnić stabilność pieniądza, wartość złotego powiązano ze złotem, ustalając jego początkową wartość równą poziomowi franka szwajcarskiego, co odpowiadało kursowi około 5,18 zł za jednego dolara amerykańskiego.
Reformy Grabskiego – sukces czy gospodarcze rozczarowanie?
Skutki wprowadzenia reform Grabskiego można analizować z dwóch perspektyw: krótkoterminowej oraz długoterminowej. Z jednej strony nowy, obowiązujący w całym kraju system monetarny zakończył chaos walutowy, przywracając stabilność cen. Powołanie Banku Polskiego SA znacząco zwiększyło zaś możliwości gospodarki, co w kolejnych latach umożliwiło finansowanie m.in. przemysłu i budownictwa.
Z drugiej, mniej optymistycznej strony, reformy przyniosły szereg trudności gospodarczych, z którymi musieli zmierzyć się obywatele II RP. Polskie przedsiębiorstwa, które dotąd zyskiwały na ciągłym spadku wartości marki polskiej, musiały zderzyć się z realnymi kosztami produkcji, a wpływy z nadzwyczajnego podatku majątkowego, który miał znacząco uzupełnić luki w krajowym budżecie, okazały się niższe, niż oczekiwano.
Na skutek tych trudności oraz niekorzystnych wydarzeń zewnętrznych w 1925 roku doszło do kryzysu walutowo-bankowego. W wyniku m.in. wojny celnej z Niemcami oraz wymuszonego przez słabe plony zwiększonego importu produktów rolniczych doszło do zachwiania stabilności złotego. Spadek wartości nowo wprowadzonej waluty wywołał niepokój wśród społeczeństwa. Polacy pamiętali hiperinflację z 1923 roku, kiedy ich oszczędności traciły wartość niemal z dnia na dzień i, obawiając się powtórki, zaczęli masowo wypłacać pieniądze z banków. Kryzys walutowy przerodził się również w kryzys zaufania do całego systemu bankowego.
Bank Polski próbował ratować sytuację, wykorzystując zgromadzone rezerwy walutowe, jednak ich szybkie kurczenie się zmusiło władze instytucji do ograniczenia interwencji. Decyzja ta doprowadziła do konfliktu z Władysławem Grabskim, który 13 listopada 1925 roku podał się do dymisji. Mimo kryzysu najważniejsze osiągnięcie jego reform przetrwało – złoty pozostał polską walutą, a hiperinflacja w najbliższych latach nie powróciła.
Źródła: Muzeum Historii Polski, Studia Prawno Ekonomiczne, Dzieje.pl
