Dzieje Będomina sięgają średniowiecza. Pierwsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1284 roku. Nazwa Bandomino pojawiła się wówczas w dokumencie związanym z nadaniem dokonanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II na rzecz jego stryjecznej siostry Gertrudy. Przez kolejne stulecia wieś rozwijała się jako majątek szlachecki na terenie Kaszub.
WIDEO…
Położenie i nazwa miejscowości
Administracyjnie Będomin należy do województwa pomorskiego, powiatu kościerskiego i gminy Nowa Karczma. Jest niewielką kaszubską miejscowością, której rozpoznawalność wynika przede wszystkim z dziedzictwa historycznego.
W źródłach miejscowość występuje pod różnymi nazwami. Oprócz kaszubskiego Bãdomino spotkać można określenia Dużé Bãdomino i Wieldżi Bãdomin, a także niemiecką nazwę Gross Bendomin. Świadczy to o zróżnicowanym nazewnictwie związanym z historią tego obszaru.
Będomin i związki z Józefem Wybickim
Najważniejszym zabytkiem Będomina jest dwór szlachecki, w którym w 1747 roku urodził się Józef Wybicki, późniejszy autor słów „Mazurka Dąbrowskiego”. Pieśń ta z czasem stała się hymnem Polski, a związki Wybickiego z Będominem zapewniły niewielkiej kaszubskiej miejscowości szczególne miejsce w historii kraju.
Historia dworu sięga początków XVIII wieku, kiedy wzniósł go ród Gleissen-Doręgowskich. Wiek XVIII przyniósł zmianę właścicieli, gdy majątek przeszedł w ręce rodziny Wybickich. Budynek przebudowano między innymi w 1741 roku oraz w latach 1772–1773. Z tego okresu pochodzi zachowana do dziś parterowa część obiektu.
Kolejne istotne zmiany w wyglądzie dworu nastąpiły na początku XX wieku. W 1906 roku spłonęła jego wschodnia część, a odbudowa przeprowadzona w 1912 roku nadała jej formę dwukondygnacyjnego skrzydła, przykrytego czterospadowym dachem łamanym.
Od szkoły do Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie
Po II wojnie światowej w dworze urządzono szkołę oraz mieszkania dla nauczycieli. W 1953 roku przeniesiono tu szkołę podstawową z pobliskiego Będominka. Budynek przez kolejne lata służył lokalnej społeczności, zanim rozpoczęto przygotowania do nadania mu nowej funkcji.
Przełom nastąpił podczas prac konserwatorskich w latach 1977–1978. Przywrócono wówczas dworowi wygląd nawiązujący do drugiej połowy XVIII wieku, a wnętrza urządzono zgodnie z tradycją polskiego dworu szlacheckiego. Obiekt stał się siedzibą instytucji poświęconej polskiemu hymnowi narodowemu.
Powstanie muzeum w dworze Wybickich w Będominie
Pomysł utworzenia muzeum w miejscu narodzin Józefa Wybickiego pojawił się w pierwszych latach po II wojnie światowej. W 1962 roku, dzięki staraniom Tadeusza Zielińskiego, ówczesnego kierownika szkoły, powstała tu szkolna Izba Pamięci Józefa Wybickiego.
Ważnym krokiem w realizacji tej inicjatywy był Ogólnopolski Zjazd Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, który odbył się w będomińskim dworze w 1966 roku. Przyjęto wówczas wniosek o uznanie Będomina za pamiątkę narodową i utworzenie muzeum. W 1972 roku powołano Komitet Organizacyjny Muzeum Józefa Wybickiego, a cztery lata później podjęto decyzję o utworzeniu Muzeum Hymnu Narodowego jako oddziału Muzeum Narodowego w Gdańsku. Placówkę otwarto 17 lipca 1978 roku, po renowacji dworu i pracach w jego otoczeniu.
Kolekcja Muzeum Hymnu Narodowego i wystawy
Zbiory Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie obejmują przedmioty związane z kulturą patriotyczną, życiem codziennym dawnych epok oraz popularyzacją polskich pieśni narodowych. Obok pamiątek historycznych i dzieł sztuki ważne miejsce zajmują materiały muzyczne, które dokumentują obecność hymnu w kulturze na przestrzeni kolejnych stuleci.
Pamiątki patriotyczne i przedmioty z epoki
W kolekcji znajdują się meble, dywany, obrazy i kilimy o tematyce patriotycznej, a także szable i pistolety z XIX wieku. Uzupełniają je medale pamiątkowe, biżuteria patriotyczna z okresu powstań narodowych oraz telegramy i pocztówki z początku XX stulecia. Zgromadzono również dzieła literackie i plastyczne inspirowane „Pieśnią Legionów Dąbrowskiego”. Eksponaty pokazują, jak pamięć o wydarzeniach historycznych i idea niepodległości znajdowały odzwierciedlenie w przedmiotach codziennego użytku, sztuce oraz pamiątkach upamiętniających ważne wydarzenia.
Muzykalia i dawne nagrania polskich pieśni
Szczególną część zbiorów stanowią śpiewniki, nuty i inne materiały dokumentujące różne wersje polskich pieśni patriotycznych. Warto zwrócić uwagę na wydanie tekstu i zapisu nutowego „Mazurka Dąbrowskiego”, opublikowane w Paryżu w 1826 roku w języku polskim i francuskim. Muzeum posiada również XIX-wieczne niemieckie trawestacje utworu oraz jego inne wersje powstałe w tym stuleciu.
Wśród eksponatów znajdują się także urządzenia odtwarzające muzykę – pozytywki grające „Mazurka Dąbrowskiego” oraz gramofony z początku XX wieku, w tym miniaturowy model z dwiema niewielkimi płytami z nagraniem hymnu.
Kolekcję uzupełniają jedne z najstarszych płyt gramofonowych z nagraniami polskich pieśni hymnicznych. Można wśród nich znaleźć utwory takie jak „Rota”, „Chorał”, „Warszawianka”, „Boże, coś Polskę” i „Mazurek Dąbrowskiego”. Zbiory obejmują ponadto teksty hymnów innych państw nawiązujących do polskiego utworu, co pozwala spojrzeć na jego historię w szerszym kontekście.
Wystawy stałe i czasowe
Muzeum przygotowało trzy wystawy stałe:
- „Polskie symbole narodowe” – poświęconą symbolom wspólnoty państwowej i narodowej,
- „Losy Mazurka Dąbrowskiego” – przedstawiającą historię polskiego hymnu,
- „Józef Wybicki i jego czasy” – przybliżającą postać autora pieśni oraz epokę, w której żył.
Ekspozycje czasowe pozwalają natomiast przybliżać wybrane zagadnienia związane z historią, muzyką i tradycją patriotyczną z różnych perspektyw.
Zabytkowy park, Dąb Wybickiego i orzeł z kos
Zespół dworski w Będominie obejmuje również park, którego historia sięga przełomu XVII i XVIII wieku. Choć jego układ zmieniał się na przestrzeni stuleci, do dziś zachowały się elementy dawnej kompozycji, w tym aleja lipowa i wiekowe drzewa. Teren zielony stanowi ważne uzupełnienie zabytkowej zabudowy.
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów parku jest Dąb Wybickiego, którego wiek szacuje się na około 400 lat. Według danych z 2013 roku drzewo miało 635 cm obwodu pnia i 27 m wysokości. W tym samym roku zdobyło tytuł Drzewa Roku w ogólnopolskim konkursie.
Dąb wyróżnia się zarówno rozmiarami, jak i znaczeniem dla lokalnego krajobrazu. Jest świadkiem wielowiekowych przemian dawnego majątku, a zarazem jednym z najbardziej rozpoznawalnych przyrodniczych punktów Będomina.
Patriotyczne odniesienia widoczne są również w zagospodarowaniu terenu wokół muzeum. W 2013 roku ustawiono tu pięciometrowy pomnik orła, którego skrzydła wykonano z około 200 starych kos. Nietypowa forma rzeźby wyróżnia się na tle zieleni i nawiązuje do symboliki narodowej, stanowiącej ważny element tożsamości tego miejsca.
