Nad brazylijskim miastem Manaus – największym w amazońskim lesie deszczowym – od tygodni unosi się gęsty dym. 17 października 2026 odnotowano tam najgorszą jakość powietrza na świecie. Stężenie drobnych pyłów zawieszonych niemal 30-krotnie przekraczało bezpieczny dzienny limit, określony przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Krajowa agencja obrony cywilnej zaleciła mieszkańcom noszenie masek z filtrem N95, a szkoły i uniwersytety tymczasowo zawiesiły zajęcia stacjonarne. Wszystko przez płonący las deszczowy. Pożary w tym roku trawią Amazonię z niespotykaną siłą.

WIDEO…

player placeholder

W 2026 roku ilość pożarów drastycznie wzrosła

W październiku 2026 brazylijski Narodowy Instytut Badań Kosmicznych (INPE) zarejestrował 2271 ognisk pożarów w samym stanie Amazonas – to wzrost o 160 procent w porównaniu z analogicznym miesiącem ubiegłego roku. A to dopiero początek sezonu pożarów, który według prognoz naukowców będzie długi i wyjątkowo dotkliwy, napędzany przez bijące wszelkie rekordy El Niño. Naukowcy zaczynają się martwić, czy najważniejszy las deszczowy świata w ogóle przetrwa.

Tym bardziej, że region wciąż nie zregenerował się po suszy i pożarach także związanych z El Niño, w latach 2023 i 2024. Do tego dochodzi osłabienie wskutek trwającego już od dziesięcioleci globalnego ocieplenia oraz wylesiania.

Zobacz także:

Las zbliża się do punktu krytycznego. Skutki odczuje cała Ziemia

Część naukowców obawia się, że las deszczowy może wkrótce osiągnąć punkt krytyczny, po przekroczeniu którego dorzecze Amazonki dotknie samonapędzająca się kaskada susz, obumierania drzew i pożarów. W ciągu kilku dekad proces ten mógłby zamienić las deszczowy w sawannę, uwalniając przy tym do atmosfery dziesiątki miliardów ton węgla i zaburzając globalne wzorce opadów deszczu oraz śniegu.

Wpływ El Niño na Amazonię

El Niño, czyli okresowe ocieplenie wód wschodniego Pacyfiku powracające co dwa do siedmiu lat, zakłóca wzorce pogodowe na całym świecie. Gdy ciepła woda przesuwa się na wschód w tropikalnej strefie Pacyfiku, podąża za nią strefa wznoszącego się powietrza. Odpowiadający jej obszar powietrza opadającego osiada wówczas nad północną częścią Ameryki Południowej, hamując powstawanie chmur i opadów. Zazwyczaj przynosi to dotkliwe susze w dorzeczu Amazonki. Tak jest i w tym roku.

Las deszczowy zwykle potrafił przetrwać suchy rok i zregenerować się po nim. Jednak tegoroczne El Niño nałożyło się na zniszczenia po poprzednim, kiedy to główne rzeki osiągnęły historycznie niski poziom oraz spłonęło około 15,8 miliona hektarów lasu. W badaniu opublikowanym w marcu 2026 oszacowano, że ponad połowa dotkniętego żywiołem lasu nie zregeneruje się w ciągu siedmiu lat – to większy odsetek niż po jakiejkolwiek wcześniejszej suszy w historii pomiarów.

Wylesianie przyspiesza kaskadę zmian

Podobnie jak wszystkie lasy deszczowe, Amazonia sama generuje znaczną część swoich opadów: drzewa pobierają wodę z gleby i uwalniają ją w postaci pary wodnej, która ponownie spada jako deszcz. Utrata drzew zakłóca to naturalne sprzężenie zwrotne.

Naukowcy z Niemiec w badaniu z maja 2026 odkryli, że wycinka lasów drastycznie obniża próg temperatury załamania całego ekosystemu. Pozostawiona w nienaruszonym stanie Amazonia byłaby dość odporna na wzrost temperatury, nawet do około 3,7–4 st. Celsjusza powyżej poziomu sprzed epoki przemysłowej.

Jeśli jednak wylesieniu ulegnie 22–28% powierzchni lasu, ocieplenie o zaledwie 1,5–1,9 st. Celsjusza może wystarczyć do załamania na obszarze niemal całego dorzecza. Świat gwałtownie zbliża się do progu ocieplenia o 1,5 stopnia Celsjusza, a wycięto już ok. 17% lasów Amazonii. Moment krytyczny zbliża się nieuchronnie.

Ogień napędza ogień, a spadek wylesiania go nie zatrzymał

Nadzieję na spadek tempa wylesiania daje niedawny ponowny wybór Luiza Inácio Luli da Silvy na prezydenta Brazylii. W 2023 roku ograniczył on wycinkę lasów pod rolnictwo do najniższego poziomu od 1988 roku. Nie wiadomo jednak, czy to wystarczy.

– Brazylia zmniejszyła wylesianie od 2022 roku mniej więcej o połowę, ale liczba pożarów nie spadła tak, jak można by się spodziewać. Mniejsza wycinka to bardzo dobra wiadomość, ale nie ochroni ona lasu, który jest już tak bardzo przesuszony – zauważa Dolors Armenteras, ekolożka pożarów z Instytutu Nauk Leśnych Hiszpańskiej Narodowej Rady Badań Naukowych (CSIC), w rozmowie z Scientific American.

Nadpalony fragment lasu deszczowego pozostaje bardziej podatny na ogień przez co najmniej 10 lat. Ogień zabija drzewa, rozrzedza korony tych, które przetrwały i wysusza poszycie, a pozostawione martwe drewno staje się paliwem dla kolejnego pożaru.

Armenteras w niedawno opublikowanym badaniu ustaliła, że spośród obszarów, które od 2001 roku płonęły 3 razy lub więcej, do 2024 roku przetrwało zaledwie 37 procent. 35% uległo całkowitemu wylesieniu – korony drzew zniknęły bezpowrotnie w wyniku kaskady zdarzeń. Ostatecznie tereny te zostały przekształcone, głównie w pastwiska dla bydła.

Obecne pożary to ostateczny cios dla ogromnego obszaru lasu

Wiele z lasów płonących teraz wokół Manaus i w innych regionach Amazonii paliło się już wcześniej: w latach 2015–2016 oraz 2023–2024. – Każdy dotkliwy sezon pożarów sprawia, że kolejny staje się i bardziej prawdopodobny, i bardziej niszczycielski – podkreśla Armenteras.

Eksperci podejrzewają, że najgorsze dopiero nadejdzie. Przewidywany w ciągu najbliższego miesiąca szczyt tegorocznego El Niño zbiegnie się z apogeum pory suchej. Najgorsze sezony pożarów w ostatnich latach (2016 i 2024) przypadały zawsze w roku następującym po szczycie poprzedniego El Niño. Więc najprawdopodobniej za rok będzie jeszcze gorzej.

Powierzchnia łatwopalnego lasu rośnie, a proces ten może nabrać tempa wykładniczego. W końcu nadejdzie moment, z którego nie będzie już powrotu i dojdzie do załamania całego systemu.

Źródła: Nature,  Scientific American