Przed budową zapory w latach 50. XX wieku rozciągała się tu Wielka Łąka, czyli kraina mokradeł, wysp i lasów łęgowych, ważna także dla ukraińskiej historii. Zbiornik przykrył ten krajobraz na dziesięciolecia i dopiero katastrofa odsłoniła go ponownie. Dziś przyroda tworzy tu nowy ekosystem, a przyszłość tego obszaru pozostaje przedmiotem sporu.
WIDEO…
Katastrofa, która zmieniła krajobraz Dniepru
6 czerwca 2023 roku Rosjanie zniszczyli zaporę Nowokachowskiej Elektrowni Wodnej na Dnieprze. Woda z ogromnego zbiornika gwałtownie odpłynęła, zalewając miejscowości położone poniżej zapory. Zniszczeniu uległy domy i infrastruktura, a południowa Ukraina straciła kluczowe źródło wody dla mieszkańców i rolnictwa.
Powódź pochłonęła życie ludzi i zwierząt. Służby ratunkowe i wolontariusze docierali do zalanych terenów motorówkami, ale nie byli w stanie pomóc wszystkim. Za wysadzenie zapory odpowiadają siły rosyjskie.
Na dnie zbiornika wyrasta nowy las
Na odsłoniętym dnie szybko pojawiły się rośliny. Zaczęły dominować wierzby i topole, tworząc młode zarośla i lasy łęgowe. W innych miejscach powstały mokradła, a część powierzchni nadal pokrywają piasek, muł i muszle.
Badacze przeprowadzili siedem wypraw terenowych między czerwcem 2023 a październikiem 2025 roku. W badanych obszarach dawnego zbiornika liczba odnotowanych gatunków roślin naczyniowych wzrosła z 11 do 343.
Botanicy zaobserwowali również stopniowe przechodzenie od zbiorowisk roślin lubiących wilgoć do takich, które lepiej radzą sobie w bardziej ustabilizowanym podłożu. Odsłonięte osady mogą być jednak źródłem zanieczyszczeń, które wiatr i woda roznoszą po okolicy
Utrata zbiornika zaburzyła lokalne ekosystemy, a odsłonięcie jego dna przyniosło kolejne zagrożenia. ONZ ostrzegała przed zanieczyszczeniem środowiska, zmianami hydrologicznymi i zagrożeniami dla zdrowia ludzi.
Odsłonięty krajobraz kryje historię Ukrainy
Wielka Łąka była niegdyś rozległą doliną zalewową z mokradłami, wyspami i lasami. Jej okolice mają znaczenie dla historii Kozaków zaporoskich, którzy w XVI wieku stworzyli tu jeden ze swoich ważnych ośrodków wojskowych.
Budowa zbiornika w połowie XX wieku na zawsze zmieniła ten krajobraz, a część miejsc związanych z przeszłością znalazła się pod wodą. Po katastrofie badacze mogli ponownie dotrzeć do niektórych odsłoniętych terenów.
W rejonie wyspy Chortyca archeolodzy dokumentowali przedmioty z różnych epok, w tym ceramikę scytyjską, fragmenty bizantyjskich amfor i dawne kotwice. Znaleziono także łodzie wykonane z jednego pnia drzewa, zachowane w wodzie przez setki lat.
Odsłoniętym zabytkom zagrażają erozja i przemieszczanie osadów. Dlatego ponad sto ukraińskich organizacji i ekspertów poparło inicjatywę objęcia Wielkiej Łąki ochroną UNESCO.
Czy las ustąpi miejsca wielkiej wodzie?
Na dnie dawnego zbiornika wyrasta nowy krajobraz, ale południe Ukrainy wciąż potrzebuje wody, którą przez dekady gromadziła zapora. Jej odbudowa pomogłaby przywrócić część systemów nawadniania i zaopatrzenia, lecz oznaczałaby również zalanie siedlisk, które dopiero zaczęły się rozwijać.
Ponowne spiętrzenie Dniepru zatopiłoby młode lasy i mokradła, z kolei rezygnacja ze zbiornika wymagałaby znalezienia nowych źródeł wody dla południa kraju. Stawką jest więc bezpieczeństwo mieszkańców i przyszłość dzikiej przyrody.
Źródła: UHE, UN Library, Ukrainian Botanical Journal
