W czasach gdy średniowiecze o na dobre zapanowało w Europie, dwa mocarstwa startego kontynentu – Francja oraz Anglia – rozpoczęły trwającą ponad sto lat wojnę. Spór o terytoria zarówno na kontynencie, jak i na wyspie, skutkował długimi latami bitew wyniszczających oba państwa. Choć w rzeczywistości okres walk trwał 116 lat, z uwagi na jego a ogromny czas trwania przewyższający długość życia jednego ludzkiego pokolenia, wojnę okrzyknięto stuletnią.
WIDEO…
Geneza wojny stuletniej
Bez cienia przesady tłu wojny stuletniej można nadać przydomek sporu domowego, a wręcz rodzinnego. W 1328 roku zmarł ostatni król z głównej linii francuskiej dynastii Kapetyngów, Karol IV, nie pozostawiając męskiego potomka. Prawa do francuskiej korony zgłosił król Anglii Edward III, który jako syn siostry zmarłego władcy był jego najbliższym męskim krewnym. Francuskie możnowładztwo, w obawie przed zdominowaniem Francji przez angielskie wpływy, odrzuciło tę kandydaturę i na tron powołało kuzyna Karola IV, Filipa VI z bocznej gałęzi Walezjuszy. Choć Edward III początkowo uznał panowanie nowego króla, to na skutek francuskich działań terytorialnych w 1340 roku ogłosił się królem Francji.
O jakie działania terytorialne jednak chodziło? Aby to zrozumieć, należy cofnąć się do połowy XII wieku, gdy na mocy małżeństwa Eleonory Akwitańskiej tereny Gaskonii (krainy w południowo-zachodniej Francji) trafiły w ręce Królestwa Anglii. Niespełna 200 lat później, w 1337 roku, już po koronacji na króla Francji, Filip VI Walezjusz ogłosił konfiskatę księstwa od lat należącego do sąsiadów z drugiego brzegu kanału La Manche. Jako powód takiej decyzji władca podał złamanie przez Edwarda III powinności wasalnych oraz udzielenie schronienia francuskiemu zbiegowi, Robertowi d'Artois.
Czy złamanie kodeksu było rzeczywiście powodem decyzji o odebraniu Anglikom Gaskonii, czy może nowy król chciał po prostu odzyskać kontrolę nad tymi ziemiami? Tak czy inaczej, działanie to na ponad sto lat skłóciło oba narody, które w 1337 roku rozpoczęły wojnę stuletnią.
Brytyjska dominacja w pierwszych latach wojny
Początek wojny stuletniej zdecydowanie przybrał barwy Królestwa Anglii. Samozwańcza koronacja Edwarda III na króla Francji symbolicznie zwiastowała okres kolejnych sukcesów angielskiego władcy. Zbudował on silny system sojuszy w Niderlandach oraz Flandrii, co nie tylko pozwoliło mu uzyskać międzynarodową aprobatę, ale również pomogło w starciach z wojskami Filipa VI.
Pierwsza wielka batalia rozegrała się w 1340 roku na wodach Morza Północnego, nieopodal portu w Sluis. Flota angielska całkowicie rozbiła liczniejszą flotę francuską, mającą liczyć wówczas około 170 okrętów. Zwycięstwo to zapewniło Anglikom kontrolę nad kanałem La Manche, dzięki której w kolejnych latach wyspiarskie wojska mogły pokusić się o zaatakowanie kontynentalnej Normandii.
W 1346 roku wojska Edwarda III dopłynęły do tej północnofrancuskiej krainy, zdobyły Caen i ruszyły na północny wschód. 26 sierpnia pod Crécy król Filip VI co prawda dopadł angielską ofensywę, jednak poniósł kolejną spektakularną klęskę, tracąc tysiące żołnierzy. Zwycięstwo Anglikom zapewniło masowe użycie łuczników posługujących się długimi łukami, którzy rozbili chaotyczne szarże francuskiej jazdy. Zanim wielka epidemia dżumy na lata wstrzymała działania zbrojne obu państw, Edward III zdążył jeszcze zdobyć portowe miasto Calais, które stało się główną angielską bazą wypadową na kontynencie.
Francuska kapitulacja
Po latach czarnej śmierci, przyszedł czas na Czarnego Księcia. Takiego przydomku dorobił się syn króla Edwarda III, Edward z Woodstock, który przeszedł do historii jako jeden z najlepszych strategów wojny stuletniej. Zaczął on stosować taktykę niszczycielskich najazdów, pustosząc francuskie wsie i miasta, by załamać gospodarkę i morale wroga. Jedna z takich ofensyw spotkała francuskie miasto Poitiers w 1356 roku, gdzie mimo przewagi liczebnej Francuzów, łucznicy i manewry Czarnego Księcia doprowadziły do pogromu wojsk francuskich. Nowy król Jan II Dobry został wzięty do angielskiej niewoli, co rozpoczęło we Francji chaotyczne czasy bezkrólewia.
W tym okresie trwająca już ponad 20 lat wojna dawała się Francuzom we znaki. Pojmanie króla dodatkowo pogłębiło kryzys, w jakim znajdował się przegrywający kolejne bitwy kraj. Bieda wywołana konfliktem z Anglikami oraz epidemią dżumy doprowadziła do wybuchu Żakerii – ludowego powstania chłopskiego, brutalnie stłumione przez senioralne siły.
Ogólnokrajowy chaos doprowadził do podpisania Traktatu w Brétigny (1360) na mocy, którego Francja zgodziła się zapłacić 3 miliony złotych eków okupu za króla Jana II oraz przekazać Edwardowi III pełną suwerenność nad poszerzoną Akwitanią i Calais. W zamian Edward III formalnie zrezygnował z roszczeń do korony francuskiej. Nowe postanowienie pozostały nienaruszone jedynie przez 9 lat.
Królewskie przedszkole
Co ciekawe, postanowienia traktatu zostały złamane przez przegrywającą jak dotąd stronę francuską. W 1369 roku nowy król Francji, Karol V Mądry, wznowił wojnę, odpowiadając na apelacje gaskońskich możnych niezadowolonych z rządów Czarnego Księcia.
W historii sporu pojawił się nowy bohater, Bertrand du Guesclin, nazywany jednym z najwybitniejszych rycerzy całego konfliktu. Unikał on walnych bitew, prowadząc uporczywą wojnę podjazdową i odbijając z rąk angielskich kolejne miasta. Dzięki takiej strategii Francuzi byli w stanie odzyskać niemal wszystkie miasta utracone na mocy Traktatu w Brétigny. Nie dość, że Anglikom pozostał jedynie pas wybrzeża od Bordeaux do Bayonne oraz Calais, to jeszcze stracili dwóch architektów dotychczasowych sukcesów wojennych: Czarnego Księcia i jego ojca Edwarda III. Dwaj władcy umarli rok po sobie, zostawiając na tronie raptem 10-letniego wnuka króla Ryszarda II.
Na szczęście dla Anglików, francuski tron również spotkał kryzys. Po śmierci Karola Mądrego panowanie w kraju przejął, wówczas 11- lub 12-letni, Karol VI Szalony, który swój przydomek zawdzięczał zdiagnozowanej u niego chorobie psychicznej. Rządy nastolatka w Królestwie Anglii skończyły się w 1399 roku, gdy jego kuzyn Henryk IV Bolingbroke po latach kryzysu zdecydował się zepchnąć małoletniego z tronu. Nowa koronacja dała początek panowaniu linii Lancasterów na wyspach.
Anglik na tronie Francji
Aż do 1413 roku pomiędzy oboma krajami panowały dobre, pokojowe relacje. Francja zajęta była łagodzeniem skutków wojny domowej rozgrywającej się pomiędzy Burgundczykami a Armaniakami. Osią sporu była – jak można by się spodziewać – francuska korona, która według przeciwników Karola VI wyjątkowo nie pasowała królowi. Walczące ze sobą frakcje popierały brata Karola, Ludwika bądź kuzyna, Jana bez Trwogi. Obaj kandydaci szukali wsparcia w walce o koronę po drugiej stronie kanału La Manche.
Wewnętrzny chaos we Francji wykorzystali Anglicy z nowym królem Henrykiem V, który postanowił odnowić roszczenia do francuskiej korony. Ponownie dzięki świetnie wyszkolonemu łucznictwu wojska angielskie zwyciężyły z Francuzami w bitwie pod Azincourt w 1415 roku. W kolejnych latach monarcha przeprowadził podbój Normandii, opanowując kluczowe miasta z Rouen na czele. Zaostrzenie konfliktu domowego we Francji po morderstwie księcia Burgundii Jana bez Trwogi pchnęło jego zwolenników do sojuszu z Anglikami. Doprowadziło to do podpisania traktatu w Troyes w 1420 roku, na mocy którego wydziedziczono zabójcę Jana bez Trwogi, Karola VII, a Henryka V ogłoszono następcą francuskiej korony.
Bohaterka, która dała niedzieję Francji
Przez długi czas mogło się wydawać, że Francuzom musi przytrafić się jakiś cud, by wygrali wojnę z Anglikami. Po śmierci Henryka V i Karola VI w 1422 roku władzę w imieniu małoletniego Henryka VI sprawował regent Jan, książę Bedford. Zdołał on umocnić angielską władzę na północy, podczas gdy na południe od Loary bronił się wydziedziczony francuski władca Karol VII.
W październiku 1428 roku Anglicy rozpoczęli oblężenie Orleanu – kluczowego punktu, którego upadek otworzyłby Anglikom otwartą drogę do podboju południowej Francji. Francuzi, by odeprzeć siły wroga, potrzebowali cudu, który na ich szczęście nastąpił. W lutym 1429 roku na dworze Karola VII pojawiła się 17-letnia wiejska dziewczyna, Joanna d'Arc. Od jakiegoś czasu młodą Francuzkę miały regularnie nawiedzać wizje świętych, którzy nakazali jej uratować Francję przed okupacją angielską i doprowadzić delfina Karola do koronacji.
Joanna w maju 1429 roku stanęła na czele odsieczy i natchnęła obrońców do przełamania angielskiego oblężenia. Po zwycięstwach nad uciekającymi Anglikami bohaterka doprowadziła do uroczystej koronacji Karola VII w katedrze w Reims. Rok później, podczas walk pod Compiègne, Joanna d'Arc została pojmana przez wrogie wojska, które, chcąc zniszczyć morale Francuzów, spaliły ją na stosie w Rouen 30 maja 1431 roku.
Śmierć Joanny d'Arc nie zatrzymała jednak francuskiego odrodzenia. Przełomem okazał się rok 1435, gdy książę Burgundii Filip III Dobry zerwał sojusz z Anglią i poparł Karola VII. Dzięki reorganizacji armii oraz rozwojowi artylerii Francuzi stopniowo odbijali utracone ziemie, co przypieczętowało odzyskanie Normandii po zwycięskiej bitwie pod Formigny w 1450 roku.
Ostateczny cios angielskim wojskom zadano 17 lipca 1453 roku w bitwie pod Castillon, w której zginął doświadczony dowódca John Talbot. Wkrótce potem skapitulowało Bordeaux, co po ponad stu latach położyło kres wielkiemu konfliktowi. Po trwających ponad wiek zmaganiach w rękach Anglików na kontynencie pozostał już jedynie port Calais.
Skutki wojny stuletniej
Wojna, której wielkość podkreśla jej niezgodna z prawdą nazwa, skutkowała wieloma wydarzeniami, które w kolejnych latach miały miejsce w Europie. Na Starym Kontynencie swój kres miało właśnie średniowiecze, na którego zgliszczach kreowała się nowożytna tożsamość państwowa. W Anglii propaganda królewska i pamięć o wielkich zwycięstwach ukształtowały dumną postawę patriotyczną oraz głęboką frankofobię, która utrzymywała się w społeczeństwie od XV aż do początku XX wieku. Francja, która wyszła z konfliktu zwycięska, zjednoczyła się terytorialnie, a dotychczasowy ustrój feudalny zaczął wygasać.
Utrata francuskich posiadłości na kontynencie wywołała wśród angielskich możnowładców szok i kłopoty finansowe. Widmo kryzysu wyrządzonego wojną stuletnią stało się jednym z powodów wybuchu krwawej wojny domowej w Anglii (Wojny Dwóch Róż) w połowie lat 50. XV wieku.
Źródła: BBC, Histmag, Britannica
