Kiedy naprawdę zaczęła się II wojna światowa? Spór o daty

W Europie raczej nikt nie ma wątpliwości. Do wybuchy II wojny światowej doszło 1 września 1939 roku wraz z agresją sił niemieckich na Polskę. Jednak część współczesnych badaczy coraz częściej wskazuje, że taki punkt widzenia jest eurocentryczny. Eksperci argumentują, że II wojna światowa miała globalny zasięg i tliła się też w Azji.

Warto zaznaczyć, że kwestionowanie daty 1 września 1939 roku nie jest próbą pomniejszenia znaczenia tragicznych wydarzeń w Europie Środkowo-Wschodniej, lecz dążeniem do ukazania wielobiegunowej i obiektywnej historii powszechnej. Niemniej większość historyków uznaje, że II wojna światowa rozpoczęła się 1 września 1939 roku.

Japoński atak na Mandżurię w 1931 roku

Część historyków uważa, że początek II wojny światowej można łączyć już z 1931 rokiem. Czołowym przedstawicielem tej koncepcji jest brytyjski historyk wojskowości Richard Overy. Stawia tezę, że II wojna światowa była ostatnim wielkim konfliktem imperialnym w dziejach ludzkości. Ten konflikt miał rozpocząć się 1931 roku, kiedy to nowo powstałe, agresywne państwa imperialne – Japonia, a w kolejnych latach Włochy i Niemcy – rozpoczęły brutalną rewizję ładu światowego poprzez ekspansję terytorialną.

Japońska inwazja na Mandżurię rozpoczęła się 18 września 1931 roku. Pretekstem do niej stała się prowokacja Japończyków zwana incydentem mukdeńskim. Najeźdźcy odnieśli sukces i w 1932 roku utworzyli na terenie całej Mandżurii marionetkowe państwo Mandżukuo.

Druga wojna chińsko-japońska (1937-1945)

Jednym z największych zwolenników ustalenia daty wybuchy II wojny światowej w dniu 7 lipca 1937 roku jest francuski historyk Robert Frank. Wówczas na moście Marco Polo w pobliżu Pekinu doszło do starcia wojsk chińskich i japońskich, co zapoczątkowało drugą wojnę chińsko-japońską.

Zgadza się z nim brytyjski historyk Rana Mitter. „Chiny były pierwszym krajem, który stawił czoła napaści państw Osi w 1937 roku, dwa lata przed Wielką Brytanią i Francją, a cztery lata przed Stanami Zjednoczonymi” – napisał w swojej książce „Forgotten Ally: China's World War II, 1937–1945”, zapominając w tej wypowiedzi o ataku Niemców na Polskę.

Rok 1941 – Pearl Harbor i inwazja hitlerowców na ZSRR

Dla wielu Amerykanów rozpoczęcie II wojny światowej należy łączyć w atakiem Japończyków na Pearl Harbor w grudniu 1941 roku, gdyż kilka dni po nim kongres wypowiedział wojnę temu azjatyckiemu państwu. Z kolei Adolf Hitler wypowiedział wojnę USA 11 grudnia 1941 roku, a kilka miesięcy wcześniej rozpoczął operację Barbarossa – inwazję na ZSRR. Wielka Wojna Ojczyźniana, czyli obrona Rosji przed hitlerowcami bywa w narracji tego kraju uznawana za faktyczny początek II wojny światowej. Rosja zdaje się jednak zapominać, że zaatakowała wcześniej Polskę we wrześniu 1939 roku.

Cześć badaczy, w tym historyk Olivier Wieviorka, uznaje, że dopiero w 1941 roku konflikt stał się międzykontynentalny – zarówno Ameryka, Azja, Afryka, jak i Europa aktywnie włączyły się w działania zbrojne, dlatego dopiero od tego roku można mówić o II wojnie światowej.

Źródła: The National WW II Museum, Shandong University, The Journal of Modern History, El Pais

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasz autor

Szymon Zdziebłowski

Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.