Zakłady Majak powstały w drugiej połowie lat 40. XX wieku w pobliżu Oziorska jako element radzieckiego programu budowy broni jądrowej. Związek Radziecki dążył wówczas do nadrobienia dystansu dzielącego go od Stanów Zjednoczonych w rozwoju technologii nuklearnej. Produkcja materiałów rozszczepialnych miała znaczenie strategiczne, dlatego zakład budowano w pośpiechu i nie zawsze przykładano należytą uwagę do bezpieczeństwa.

WIDEO…

player placeholder

Zakłady Majak i początki radzieckiego programu jądrowego

Głównym zadaniem Majaku było początkowo pozyskiwanie i przetwarzanie plutonu przeznaczonego do celów wojskowych. W zakładzie działały reaktory jądrowe, a z czasem coraz większego znaczenia nabierało również przetwarzanie wypalonego paliwa i gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi.

W pierwszych latach działalności zakładu odpady radioaktywne trafiały bezpośrednio do środowiska. Zanieczyszczano pobliską rzekę, wykorzystywano także pobliskie jeziora jako miejsca gromadzenia odpadów. Jednym z nich było jezioro Karaczaj, które z czasem stało się jednym z najbardziej skażonych miejsc na świecie. Do katastrofy kysztymskiej doszło zatem w zakładzie, w którym niebezpieczne substancje promieniotwórcze gromadzono na dużą skalę, a stosowane rozwiązania nie zapewniały odpowiedniego poziomu kontroli i ochrony środowiska.

Zobacz także:

Co doprowadziło do katastrofy?

Bezpośrednią przyczyną katastrofy kysztymskiej była awaria układu chłodzenia podziemnego zbiornika z wysokoaktywnymi odpadami promieniotwórczymi. Instalacja znajdowała się w betonowej konstrukcji, kilka metrów pod powierzchnią ziemi. Zbiornik zawierał około 70–80 ton płynnych odpadów, powstałych podczas przetwarzania materiałów jądrowych.

Znaczenie miały również szersze problemy związane z organizacją pracy zakładu. Radziecki program jądrowy rozwijano bardzo szybko, a wiedza na temat bezpieczeństwa nowych technologii była wówczas ograniczona. Niedostateczny nadzór nad urządzeniami i brak skutecznego monitorowania warunków przechowywania odpadów zwiększały ryzyko poważnej awarii.

Późniejsze ustalenia komisji badającej przyczyny zdarzenia wskazywały na niewłaściwą eksploatację instalacji i naruszenie obowiązujących zasad technologicznych. Dyrektor zakładu Michaił Demjanowicz przyjął odpowiedzialność za katastrofę i został odwołany ze stanowiska.

Przebieg eksplozji

Do wybuchu doszło w niedzielę 29 września 1957 roku o godzinie 16.22. Eksplodował jeden z czternastu zbiorników umieszczonych w podziemnej betonowej konstrukcji. Siłę wybuchu szacowano na co najmniej równowartość 70 ton trotylu, a w niektórych opracowaniach podawano około 75 ton.

Nie była to eksplozja jądrowa. Nie doszło do detonacji materiału rozszczepialnego, lecz do gwałtownej reakcji chemicznej wewnątrz zbiornika z odpadami promieniotwórczymi. Skutki okazały się jednak wyjątkowo poważne ze względu na ilość niebezpiecznych substancji, które przedostały się do otoczenia.

Wybuch zniszczył zbiornik i uszkodził otaczającą go infrastrukturę. Z miejsca eksplozji uniósł się słup dymu i pyłu, sięgający około kilometra wysokości. W pierwszych godzinach po awarii nie odnotowano bezpośrednich ofiar śmiertelnych. Nie oznaczało to jednak, że sytuacja była pod kontrolą. Skażone cząstki zaczęły osiadać na ziemi, budynkach, drogach i innych powierzchniach. Radioaktywne substancje przenoszono również na ubraniach, obuwiu oraz kołach samochodów i autobusów.

Następstwa katastrofy kysztymskiej

Katastrofa kysztymska doprowadziła do rozległego skażenia radioaktywnego, ewakuacji tysięcy mieszkańców i długotrwałych zmian w środowisku. Jej skutki zdrowotne i społeczne odczuwano przez kolejne lata, a skala zdarzenia przez długi czas pozostawała tajemnicą ze względu na utajnianie informacji przez władze ZSRR.

Skala skażenia i skutki dla środowiska

Radioaktywna chmura przemieszczała się na północny wschód, docierając w ciągu 10–11 godzin na odległość 300–350 km od miejsca eksplozji. Powstały w ten sposób tzw. Wschodniouralski Ślad Radioaktywny objął obszar o powierzchni szacowanej nawet na kilkadziesiąt tysięcy kilometrów kwadratowych. Wśród substancji promieniotwórczych były cez-137 i stront-90, które przez wiele lat mogą utrzymywać się w środowisku.

Wschodniouralski Ślad Radioaktywny
Wschodniouralski Ślad Radioaktywny / ryc. Goran tek-en (following request by Kintetsubuffalo), Original Map: Jan Rieke, maps-for-free.com; Minimap: NordNordWest, Historicair, Bourrichon, Insider, Kneiphof, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0

Ewakuację rozpoczęto tydzień po eksplozji, 6 października 1957 roku. Mieszkańcom nie wyjaśniono rzeczywistych przyczyn. Część wsi przesiedlono dopiero po wielu miesiącach, a w niektórych przypadkach niemal dwa lata po katastrofie. Z najbardziej zagrożonych miejscowości ewakuowano około 10 tys. mieszkańców. Pod koniec lat 60. na części skażonego obszaru utworzono Wschodniouralski Rezerwat Przyrody, ograniczający dostęp do niebezpiecznych miejsc.

Liczba ofiar i długofalowe następstwa katastrofy kysztymskiej

Dokładna liczba ofiar katastrofy kysztymskiej pozostaje nieznana. Szacuje się, że nastąpiło ponad 200 zgonów związanych z chorobą popromienną. Inne badania wskazują na około 49–55 zgonów wskutek nowotworów powiązanych z narażeniem mieszkańców terenów nadrzecznych na promieniowanie. Liczby te dotyczą różnych grup i skutków ekspozycji, dlatego nie można ich bezpośrednio porównywać. W pobliżu zakładów zdiagnozowano również 66 przypadków przewlekłego zespołu popromiennego.

Skutki działalności zakładów Majak dotknęły również pracowników zakładu i mieszkańców terenów nad rzeką Tiecza, zanieczyszczanej już przed 1957 rokiem. Katastrofa otrzymała poziom 6 w międzynarodowej siedmiostopniowej skali zdarzeń jądrowych INES. Jej następstwa obejmowały nie tylko skażenie środowiska i problemy zdrowotne, lecz także przymusowe przesiedlenia.

Dlaczego ZSRR ukrywał awarię?

Katastrofa kysztymska przez wiele lat pozostawała tajemnicą państwową. Zakłady Majak znajdowały się na terenie zamkniętego miasta, które nie było oznaczane na ogólnodostępnych mapach. Oziorsk funkcjonował pod nazwą Czelabińsk-40, a później Czelabińsk-65. Ponieważ nazwa miasta nie była powszechnie znana, zdarzenie zaczęto określać mianem katastrofy kysztymskiej, od nazwy najbliższego rozpoznawalnego miasta.

Tajemnica obejmowała zarówno samą eksplozję, jak i jej skutki zdrowotne oraz środowiskowe. Mieszkańcy nie otrzymywali pełnych informacji o skażeniu, a ewakuacje przeprowadzano bez podania rzeczywistych powodów. Władze ograniczały w ten sposób możliwość ujawnienia problemów związanych z radzieckim programem jądrowym.

Na Zachodzie przez pewien czas krążyły doniesienia o poważnym wypadku w pobliżu Czelabińska. Pierwsze informacje prasowe o katastrofie pojawiły się w 1958 roku, a bardziej szczegółowe doniesienia opublikowano w kolejnych latach.

Początkowo część zachodnich środowisk związanych z przemysłem jądrowym podważała te ustalenia. Z czasem pojawiły się jednak dodatkowe potwierdzenia, w tym informacje pochodzące od Lwa Tumermana, byłego kierownika laboratorium biofizycznego w Instytucie Biologii Molekularnej w Moskwie.

Według ustaleń Anny Gyorgy amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA) wiedziała o katastrofie już pod koniec lat 50., ale nie ujawniła tej informacji. Jednym z podawanych wyjaśnień była obawa przed negatywnym wpływem takich doniesień na rozwijający się przemysł jądrowy w Stanach Zjednoczonych.

Władze radzieckie zaczęły stopniowo odtajniać dokumenty dotyczące zakładów Majak w 1989 roku. Oficjalne przyznanie się do katastrofy nastąpiło w 1992 roku, już po rozpadzie Związku Radzieckiego.

Źródło: National Geographic Polska