Besarabia znajdowała się pod wpływami Rzymu, caratu i ZSRR. Krainę tę do dziś cechuje kulturowa złożoność

Spis treści:

1. Kraina między Prutem a Dniestrem
2. Historia Besarabii od antyku do średniowiecza
3. Panowanie caratu i wielka kolonizacja
4. Między Rumunią a Związkiem Radzieckim
5. Besarabia podczas II wojny światowej

Słoneczna stepowa kraina jest dziś poprzecinana politycznymi granicami. Należy jednak podkreślić, że Besarabia zdołała zachować spójność kulturową, opartą na wspólnym dziedzictwie historycznym i silnych więzach lokalnych.

Kraina między Prutem a Dniestrem

Besarabia zajmuje terytorium o powierzchni około 45 630 kilometrów kwadratowych, co czyni ją regionem o znaczącej skali w kontekście Europy Wschodniej. Jej obszar jest naturalnie ograniczony przez systemy rzeczne. Historycznie to właśnie ten czynnik determinował izolację lub otwartość regionu na wpływy zewnętrzne.

Na zachodzie granicę wyznacza rzeka Prut, oddzielająca Besarabię od Mołdawii Zachodniej (części dzisiejszej Rumunii). Z kolei na północy i wschodzie naturalną barierę stanowi Dniestr, oddzielający krainę od Podola i Jedysanu. Południowy kraniec regionu opiera się o Dunaj i wybrzeże Morza Czarnego, obejmując specyficzny obszar stepowy znany jako Budziak.

Krajobraz Besarabii

Teren Besarabii pokrywają przede wszystkim pagórkowate równiny i płaskie stepy, które w południowej części przechodzą w nizinny krajobraz nadmorski. Średnia wysokość terenu wynosi około 150 m n.p.m., przy czym najwyższym punktem historycznej krainy jest wzniesienie Dealul Bălănești, osiągające 430 m n.p.m.

W południowej części Besarabii, zwłaszcza w regionie Budziaku, krajobraz staje się bardziej surowy, przechodząc w otwarte stepy, które przez wieki były domem dla koczowniczych plemion. To tam rzeki Dniestr i Dunaj tworzą system limanów i delt.

Granice polityczne

Współczesna Besarabia jest podzielona między Mołdawię a Ukrainę. Centralna część historycznego terytorium stanowi trzon niepodległej Mołdawii. To właśnie tam koncentruje się mołdawskie rolnictwo i winiarstwo.

Po stronie ukraińskiej znajdują się północne i południowe krańce historycznej krainy. Wyżynny region Chocimia przynależy do obwodu czerniowieckiego. Z kolei południowa Besarabia – Budziak – znajduje się w granicach obwodu odeskiego.

Historia Besarabii od antyku do średniowiecza

Zanim pojawiły się nowożytne państwa narodowe, historię Besarabii kształtowały migrujące ludy. Już między VI a III tysiącleciem p.n.e., na terenach tych rozkwitała kultura Cucuteni-Trypole, znana z budowy jednych z największych ówczesnych osad w Europie. W starożytności, region zamieszkiwały plemiona Traków, Kimmerów, Scytów i Sarmatów, a wybrzeże Morza Czarnego stało się miejscem greckiej kolonizacji. W VI wieku p.n.e. osadnicy z Miletu założyli miasto Tyras u ujścia Dniestru, które zyskało status kluczowego punktu wymiany handlowej między światem śródziemnomorskim a barbarzyńskim zapleczem północy.

W I wieku p.n.e. tereny te weszły w skład potężnego państwa Daków pod wodzą Burebisty, a później króla Decebala. Po zwycięstwie cesarza Trajana w 106 roku n.e., południowa część krainy została włączona do rzymskiej prowincji Mezja Dolna. Należy podkreślić, że rzymska kontrola bezpieczeństwa nie objęła całego międzyrzecza, jednak proces romanizacji lokalnej ludności trwale wpłynął na język i kulturę przyszłej Mołdawii. Pamiątką po obecności Rzymian są tzw. Wały Trajana – system ziemnych fortyfikacji obronnych, mających chronić granice cywilizacji przed najazdami koczowników ze wschodu.

Po upadku Rzymu

Upadek Rzymu i wielka wędrówka ludów otworzyły region na kolejne fale najeźdźców. Między III a XI wiekiem przez tamtejsze stepy przetaczały się hordy Gotów, Hunów, Awarów, Bułgarów, Madziarów, Pieczyngów i Połowców. Ci pierwsi przybyli z rejonu dolnego Dniepru, zalewając Budziak w IV wieku, zanim zostali wyparci przez Hunów około 370 roku. W IX stuleciu zaczęły pojawiać się tam plemiona słowiańskie, w tym Ulicze i Tywerycy, które zaczęły zakładać obronne grody.

Powstanie tożsamości regionu

Kluczowym momentem dla krystalizacji państwowości Besarabii był XIV wiek i powstanie Hospodarstwa Mołdawskiego. Państwo założone przez Bogdana I szybko rozszerzyło swoje panowanie na całe terytorium międzyrzecza Prutu i Dniestru, stając się bastionem chrześcijaństwa w walce z napierającym Imperium Osmańskim.

To właśnie z tego okresu pochodzi nazwa „Besarabia”, którą tradycja wiąże z dynastią Basarabów – hospodarów wołoskich, którzy czasowo kontrolowali południowe obszary regionu nad Dunajem i Morzem Czarnym pod koniec XIV wieku.

Panowanie caratu i wielka kolonizacja

Za przełomowe wydarzenie w nowożytnej historii regionu należy uznać rok 1812. Traktat bukareszteński zakończył wojnę rosyjsko-turecką. Na mocy jego postanowień Imperium Osmańskie, działając jako suzeren Mołdawii, scedowało wschodnią część tego księstwa na rzecz Rosji. Po utworzeniu guberni besarabskiej ze stolicą w Kiszyniowie rozpoczął się trwający ponad 100 lat okres intensywnej rusyfikacji i zmian demograficznych, które miały na celu trwałe związanie krainy z Petersburgiem.

Administracja carska dążyła do szybkiego zagospodarowania słabo zaludnionych i często nękanych przez wojny stepów południa. W tym celu zainicjowano wielką akcję kolonizacyjną, zapraszając osadników z różnych części Europy i imperium. Między 1812 a 1846 rokiem do Besarabii przybyli między innymi Niemcy, a także uciekający przed uciskiem tureckim prawosławni Bułgarzy i Gagauzi. Ci ostatni, będący unikatowym przykładem turkijskiego ludu wyznającego prawosławie, osiedlili się w południowej części regionu, na terenach opuszczonych przez plemiona nogajskie, tworząc specyficzną enklawę kulturową.

W następstwie procesów kolonizacyjnych, powstała niezwykła mozaika etniczna. Na początku XIX wieku 86% populacji stanowiła ludność deklarująca się jako Mołdawianie. Jednak pod koniec stulecia jej udział spadł do poniżej połowy ogółu mieszkańców, dokładnie do 47,6%. Pozostałą część ogółu stanowili:

• Ukraińcy (19,6%),
• Żydzi (11,8%),
• Rosjanie (8%),
• Bułgarzy (5,3%),
• Niemcy (3,1%),
• Gagauzi (2,9%).

Analiza danych spisowych wskazuje, że największy wzrost liczebny odnotowały dwie grupy osadnicze – Ukraińcy i Rosjanie, którzy zasiedlali głównie miasta oraz nowo powstałe wsie rolnicze na południu. Szczególnie dynamicznie rozwijała się też społeczność żydowska, która w ośrodkach takich jak Kiszyniów stanowiła istotną część mieszkańców, odgrywając kluczową rolę w handlu i rzemiośle. Niestety, okres ten naznaczony był również napięciami społecznymi, które podsycała carska polityka dzielenia mniejszości, co doprowadziło do tragicznych pogromów w Kiszyniowie w 1903 roku.

Między Rumunią a Związkiem Radzieckim

Po upadku Imperium Rosyjskiego w Besarabii rozpoczął się krótki okres samodzielności. Po rewolucji lutowej w Kiszyniowie ukonstytuowała się Rada Kraju. Ogłoszono wówczas autonomię, a następnie – pełną niepodległość jako Mołdawska Republika Demokratyczna. W obliczu narastającego chaosu i zagrożenia ze strony bolszewików, w marcu 1918 roku parlament besarabski zadecydował o zjednoczeniu z Królestwem Rumunii. Besarabia została przyłączona do macierzy, jednak społeczność międzynarodowa, zwłaszcza rodzący się Związek Radziecki, nigdy w pełni nie uznała tego zjednoczenia.

W momencie przyłączenia do Rumunii Besarabia była jej najuboższym regionem – silnie zacofanym pod względem technologicznym i społecznym. Mimo żyznych gleb produkcja rolna borykała się z dużymi problemami z wydajnością. Jedyną gałęzią, która odnotowała wzrost, było winiarstwo.

Besarabia podczas II wojny światowej

W czerwcu 1940 roku, pod groźbą użycia siły, ZSRR zmusiło Rumunię do opuszczenia tych terenów. Armia Czerwona zajęła międzyrzecze, co doprowadziło do powstania Mołdawskiej SRR i włączenia północnych i południowych krańców krainy do Ukraińskiej SRR. Ten arbitralny podział terytorialny do dziś definiuje granice państwowe w tym regionie.

Po ataku państw Osi na Związek Radziecki w 1941 roku region powrócił pod administrację rumuńską. Okres ten stał się czasem bezwzględnych prześladowań ludności żydowskiej. Szacuje się, że w wyniku pogromów i deportacji do obozów w Naddniestrzu zginęło od 60 do 100 tysięcy besarabskich Żydów. Powrót władzy radzieckiej w 1944 roku nie oznaczał końca represji. Stalinowska polityka „czystek” doprowadziła do deportacji dziesiątek tysięcy osób na Syberię i do Kazachstanu, a przymusowa kolektywizacja, w połączeniu z suszą, wywołała w latach 1946–1947 katastrofalną klęskę głodu.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.