Najpierw trzeba było ocalić wodę, żywność i przyrządy nawigacyjne. Uszkodzony Essex przechylał się, a ludzie, którzy jeszcze niedawno ścigali wieloryby, przenosili zapasy do niewielkich łodzi. Sam atak nie zabił żadnego z nich. Dopiero kolejne tygodnie miały pokazać, jak niewielkie były ich szanse na powrót.
WIDEO…
Wypłynęli po olej. Na Pacyfiku czekały ich miesiące polowań
Statek Essex opuścił piaszczystą wyspę Nantucket, u wybrzeża amerykańskiego stanu Massachusetts, 12 sierpnia 1819 roku. Dowodził nim George Pollard junior, a pierwszym oficerem był Owen Chase. To właśnie relacja Chase’a, wydana w 1821 roku, stała się jednym z najważniejszych świadectw katastrofy.
Wielorybnictwo było wówczas przedsięwzięciem wymagającym długich rejsów i obiecującym duże zyski. Olej pozyskiwany z waleni służył m.in. do oświetlania, a spermacet z głowy kaszalota wykorzystywano do produkcji wysokiej jakości świec. Wyprawa miała zapełnić ładownie cennym surowcem.
Po opłynięciu przylądka Horn za Ziemią Ognistą statek Essex dotarł na Pacyfik. Załoga odwiedziła też wyspy Galapagos, gdzie wielorybnicy uzupełniali zapasy. Następnie ruszyła na zachód, szukając kolejnych stad kaszalotów.
Polowanie odbywało się z małych łodzi opuszczanych ze statku. Załogi podpływały do zwierząt i używały ręcznych harpunów. Spotkanie z rannym waleniem było niebezpieczne. Jeden cios ogona mógł rozbić łódź. Duży żaglowiec wydawał się znacznie bezpieczniejszym schronieniem.
Kaszalot zawrócił i uderzył drugi raz
Rankiem 20 listopada 1820 roku dostrzeżono wieloryby. Łodzie ruszyły w pościg, lecz ta dowodzona przez Chase’a została uszkodzona i wróciła do Esseksa. Podczas gdy część ludzi zajmowała się naprawą, oficer zobaczył zbliżającego się kaszalota.
Według jego relacji ogromne zwierzę uderzyło w żaglowiec, wprawiając go w gwałtowne drżenie. Następnie odpłynęło, zawróciło i ponownie ruszyło w stronę statku. Drugie uderzenie rozbiło część dziobową kadłuba. Do środka zaczęła wdzierać się woda.
Chase szacował długość kaszalota na około 26 metrów. Opis katastrofy od dawna przywoływany jest w dyskusjach o tym, jak głowa kaszalota może działać jak taran. Nie wyjaśnia to jednak intencji konkretnego zwierzęcia. Chase przypisywał mu wściekłość i chęć zniszczenia statku, ale nie możemy ustalić, dlaczego zaatakowało. Opowieść o świadomej zemście wieloryba wykracza poza to, co da się potwierdzić.
Cała dwudziestoosobowa załoga przeżyła uderzenia. Ludzie znaleźli schronienie w trzech otwartych łodziach wielorybniczych. Przez pewien czas odzyskiwali jeszcze zapasy z wraku i przygotowywali się do drogi. Ich największym problemem stało się teraz pytanie – dokąd płynąć?
Bali się mieszkańców wysp. Wybrali drogę do Ameryki
W relacji Chase’a pojawiają się rozważania o Markizach i Wyspach Towarzystwa. Rozbitkowie niewiele wiedzieli o tych lądach, a ich ocenę sytuacji kształtował strach przed miejscową ludnością. Obawiali się także kanibalizmu.
Były to wyobrażenia marynarzy o nieznanych społecznościach, a nie wiarygodna ocena zagrożenia. Ostatecznie postanowili skierować się na południe, znaleźć sprzyjające wiatry, a następnie próbować dotrzeć na wschód, do wybrzeży Chile lub Peru.
Łodzie przygotowane do krótkich pościgów za wielorybami musiały zastąpić oceaniczny statek. Nabierały wody, wymagały napraw i ciągłego wybierania przecieków. Rozbitkowie racjonowali suchary oraz wodę, wystawieni na słońce, wiatr i fale.
Chase zapisał epizod, który dobrze pokazuje pułapki tej podróży. Podczas deszczu ludzie próbowali zbierać wodę za pomocą żagla. Okazała się słona. Płótno wielokrotnie nasiąkało wodą morską, a po wyschnięciu pozostawała na nim sól.
Na Henderson znaleźli ląd, lecz musieli podjąć kolejną decyzję
20 grudnia, miesiąc po katastrofie, rozbitkowie zobaczyli ląd. Była to wyspa Henderson, choć sami uznali ją za Ducie. Znaleźli tam wodę i zdobywali pożywienie, m.in. ptaki oraz ich jaja. Po tygodniach na łodziach mogli wreszcie zejść na brzeg.
Ulga nie trwała długo. W pobliżu obozowiska zaczęło brakować łatwo dostępnego jedzenia. Ludzie obawiali się, że wyspa nie wyżywi ich wszystkich, a na przypadkowe spotkanie ze statkiem trudno było liczyć.
Trzech marynarzy postanowiło zostać: William Wright, Seth Weeks i Thomas Chapple. Pozostałych 17 odpłynęło 27 grudnia. Obiecali, że jeśli uda im się dotrzeć do cywilizacji, sprowadzą pomoc dla towarzyszy.
Na oceanie łodzie stopniowo traciły ze sobą kontakt. Z czasem ich załogi były zbyt wyczerpane, by skutecznie sterować i utrzymywać wspólny kurs. Umierali kolejni ludzie, a szansa na dopłynięcie do lądu malała.
Głód doprowadził do kanibalizmu. Ocalało ośmiu ludzi
Gdy wyczerpywały się zapasy, rozbitkowie zaczęli żywić się ciałami zmarłych towarzyszy. Chase opisał taką decyzję po śmierci Isaaca Cole’a w swojej łodzi. To jedna z najtrudniejszych części jego świadectwa – zapis sytuacji, w której głód zdominował wszystkie inne wybory.
W łodzi kapitana Pollarda doszło również do zabicia człowieka. 1 lutego 1821 roku czterej pozostali przy życiu marynarze przeprowadzili losowanie, które miało wskazać ofiarę. Padło na Owena Coffina, młodego kuzyna kapitana. Kolejne losowanie wyznaczyło Charlesa Ramsdella jako wykonawcę wyroku. O wydarzeniach w tej łodzi Chase dowiedział się później od ocalałych.
W lutym nadeszła pomoc. Chase’a, Benjamina Lawrence’a i Thomasa Nickersona uratował brytyjski bryg Indian. Pollarda oraz Ramsdella podjął wielorybniczy Dauphin. Trzecia łódź zaginęła, a los jej ostatnich trzech pasażerów pozostał nieznany.
W kwietniu 1821 roku uratowano także trzech mężczyzn pozostawionych na wyspie Henderson. Łącznie ocalało ośmiu z 20 rozbitków. Pięciu odnalezionych na łodziach oraz trzech na wyspie. Pozostałych dwunastu zmarło, zostało zabitych lub zaginęło.
Essex i Mocha Dick. Dwie historie spotkały się w jednej powieści
„Moby Dick” ukazał się w 1851 roku. Melville wykorzystał własne doświadczenia wielorybnika, lektury i opowieści o morzu. Znał relację Chase’a, a tragedia Esseksa dostarczyła mu rzeczywistego przykładu wieloryba zdolnego zniszczyć statek.
Powieść nie jest jednak rekonstrukcją katastrofy. Pequod to fikcyjny żaglowiec, a kapitan Ahab nie jest po prostu Pollardem pod zmienionym nazwiskiem. Historia Esseksa pomogła uwiarygodnić dramatyczny finał książki; nie stanowiła gotowego scenariusza całej fabuły.
Osobną inspiracją był Mocha Dick – biały kaszalot opisywany w związku z wodami u wybrzeży Chile. W 1839 roku ukazała się poświęcona mu opowieść. Jak wyjaśnia amerykańska agencja NOAA, także ona znalazła odbicie w pomyśle Melville’a. Nie ma podstaw, by utożsamiać Mocha Dicka ze zwierzęciem, które staranowało Esseksa.
Co wiemy o kaszalotach po dwóch stuleciach?
Kaszalot należy do największych zwierząt morskich, lecz jego siła jest tylko częścią opowieści. Współczesne badania odsłaniają złożone życie społeczne tych ssaków, odległe od literackiego obrazu samotnego prześladowcy statków.
Naukowcy analizują serie kliknięć, którymi porozumiewają się kaszaloty. Odkrywają strukturę tych sygnałów i różnice między grupami. Nie oznacza to jeszcze, że potrafimy przetłumaczyć je na ludzki język.
Badania obejmują również odrębne dialekty kaszalotów w Morzu Śródziemnym. Pozwalają lepiej zrozumieć zwierzęta, które dawni wielorybnicy postrzegali przede wszystkim jako zdobycz albo zagrożenie.
W przypadku Esseksa pozostaje nam świadectwo ludzi, którzy ocaleli, i granice tego świadectwa. Znamy przebieg dwóch uderzeń oraz późniejsze losy większości załogi. Nie znamy intencji kaszalota. To właśnie w tej niewiadomej literatura znalazła przestrzeń dla jednej ze swoich najsłynniejszych historii.
Źródło: National Geographic