Badania i eksperymenty od lat stanowią jedno z najważniejszych źródeł weryfikowania hipotez badawczych oraz poszerzania wiedzy. Jedną z najważniejszych kwestii, o których nie można zapominać, jest jednak etyka ich prowadzenia. Współcześnie ogromną wagę przykłada się do tego, by osoby uczestniczące w badaniach były bezpieczne i dobrze traktowane. Nie zawsze jednak tak było. Psychologia jako nauka ma również stronę, z której z pewnością nie jest dumna.
WIDEO…
Mały Albert – Dziecko, któremu „zaprogramowano” strach (1920)
Pomysłodawcą tego eksperymentu był amerykański psycholog John B. Watson – kluczowa postać w historii psychologii i jeden z najważniejszych przedstawicieli behawioryzmu. Przedmiotem jego badań były przede wszystkim ludzkie zachowania oraz reakcje na różnego rodzaju bodźce. Watson był przekonany, że możliwości kształtowania człowieka w określonym kierunku są nieograniczone.
Dlatego razem z Rosalie Rayner przeprowadził eksperyment z udziałem dziewięciomiesięcznego chłopca, którego na potrzeby badania nazwano „Albertem B.”. Celem badaczy było wykazanie, że reakcję emocjonalną można warunkować, a także pokazanie, jak może rozwijać się fobia. Kiedy chłopiec głaskał białego szczura, naukowcy wydawali głośny, przerażający dźwięk. Sytuację powtarzano kilkakrotnie, a następnie pokazano dziecku zwierzę bez użycia hałasu. Mimo to Mały Albert zareagował płaczem, podobnie jak wcześniej.
Eksperyment doprowadził do ukształtowania się reakcji lękowej oraz jej generalizacji. Strach wywoływał już nie tylko biały szczur, ale także inne futrzane zwierzęta i przedmioty.
Monster Study – Eksperyment, który przez dekady próbowano ukryć (1939)
To eksperyment, który przez ponad 60 lat pozostawał szerzej nieznany, a gdy go ujawniono, wywołał ogromny skandal. Właśnie wtedy utrwaliła się nazwa, pod którą jest dziś znany. Za badaniem stali logopeda Wendell Johnson i jego doktorantka Mary Tudor, którzy chcieli sprawdzić, czy jąkanie jest czymś, z czym dziecko się rodzi, czy raczej problemem, który może rozwijać się pod wpływem krytycznych reakcji dorosłych.
Eksperyment przeprowadzono na 22 dzieciach z sierocińca w wieku od 5 do 15 lat. Badanych podzielono na dwie grupy. Pierwsza otrzymywała terapię pozytywną – dzieci chwalono za płynność mówienia, zachęcano do rozmowy i zapewniano, że ich wymowa jest prawidłowa. Druga grupa otrzymała negatywne komunikaty – dzieciom mówiono, że się jąkają, krytykowano je, poprawiano i podważano ich sposób mówienia niezależnie od tego, jak faktycznie mówiły.
Po kilku miesiącach zaobserwowano znaczące zmiany w zachowaniu dzieci z drugiej grupy. Zmienił się ich sposób komunikacji. Stały się bardzo nieśmiałe i niepewne. Mimo że nie rozwinęły neurologicznego zaburzenia mowy, zaczęły wykazywać zachowania przypominające jąkanie. Johnson nigdy nie opublikował wyników badania, prawdopodobnie dlatego, że zdawał sobie sprawę z jego etycznej wątpliwości.
Bliscy nieznajomi – Tajne badanie bliźniąt i trojaczków (lata 60. i 70.)
To historia, na podstawie której powstał film dokumentalny „Three Identical Strangers”, znany także pod polskim tytułem „Bliscy nieznajomi”. Opowiada on o tajnym badaniu psychiatry Petera Neubauera, prowadzonym w latach 60. i 70. XX wieku. Badacz chciał odpowiedzieć na jedno z najważniejszych pytań psychologii: co ma większy wpływ na ludzkie zachowanie – genetyka czy wychowanie?
W tym celu, razem z Violą Bernard oraz przy współpracy z nowojorską agencją adopcyjną Louise Wise Services, rozdzielano po urodzeniu bliźnięta oraz trojaczki. Dzieci trafiały do rodzin o różnym statusie społeczno-ekonomicznym, a następnie obserwowano ich rozwój. Rodzin adopcyjnych nie poinformowano jednak, że ich dziecko zostało rozdzielone z rodzeństwem – ani podczas procesu adopcyjnego, ani przy okazji późniejszych obserwacji.
Według relacji Sharon Morello, jednej z uczestniczek badania, psychiatra miał odwiedzać jej dom, przedstawiając wizyty jako rutynową kontrolę tego, czy dobrze czuje się w rodzinie adopcyjnej. Miał przeprowadzać z nią wywiady, robić zdjęcia i nagrywać filmy, między innymi wtedy, gdy jeździła na rowerze. Kobieta dopiero w wieku 49 lat dowiedziała się, że ma bliźniaka.
Mimo wieloletnich badań Neubauer nie zdecydował się upublicznić wyników, a akta przekazano Uniwersytetowi Yale. Pomimo żądań części uczestników dokumenty mają pozostać tajne do 2065 roku. Aby przybliżyć tę historię, Tim Wardle wyreżyserował film dokumentalny „Bliscy nieznajomi” z 2018 roku. Produkcja pokazała tragiczne konsekwencje, z którymi przez lata musieli mierzyć się nieświadomi uczestnicy badania.
Konsekwencje eksperymentów na dzieciach
Według części źródeł matka Małego Alberta pracowała w szpitalu, w którym prowadzono eksperyment i miała otrzymać zapłatę za udział syna w wysokości jednego dolara. W przypadku Monster Study badanie przeprowadzono na dzieciach z sierocińca, czyli na szczególnie wrażliwej grupie, która nie miała możliwości wyrażenia świadomej zgody. Uczestnicy badania Neubauera o tym, że w ogóle brali udział w eksperymencie, dowiadywali się wiele lat później – często przypadkiem.
Właśnie dlatego współcześnie etyka prowadzenia badań jest tak istotna. Odpowiedzialność za osoby badane jest ogromna, zwłaszcza gdy uczestnikami są dzieci. Konsekwencje takich eksperymentów mogą trwać przez długie lata i wpływać na całe dorosłe życie.
Źródła: American Psychological Association, Simply Psychology, Science in Sights, Yale Daily News
Nasza autorka
Gabriela Celińska
Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
