Rekonkwista w Hiszpanii trwała ponad 700 lat. To były długie wieki walk o religijną dominację

Rekonkwista w dosłownym tłumaczeniu z języka hiszpańskiego oznacza „ponowne zdobycie” i właśnie w ten sposób ten ponad 700-letni okres postrzegany jest przez Hiszpanów. Po wiekach muzułmańskiego panowania na Półwyspie Iberyjskim oraz dynamicznych zmianach na tronach chrześcijańskich królestw, pod koniec XV wieku Maurowie ostatecznie opuścili Królestwo Grenady. Niektóre ze starć z czasów rekonkwisty przeszły do legendy i do dziś stanowią kluczowe wydarzenia w historii Hiszpanii.

WIDEO…

Krajobraz przed rekonkwistą

Opowieść o czasach rekonkwisty należy zacząć jeszcze przed momentem, kiedy Półwysep Iberyjski został zajęty przez armię z Północnej Afryki. Do 711 roku tereny współczesnej Hiszpanii i Portugalii znajdowały się pod władzą Wizygotów – germańskiego, chrześcijańskiego ludu, który kontrolował te ziemie od czasu upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Władza ze wschodu Europy realnie nie sięgała jednak tak daleko, by objąć wpływami odległe, górskie plemiona północnej części półwyspu. Asturowie czy Kantabrowie w dużej mierze zachowali pogaństwo, co może dziwić, gdyż w kolejnych dziesięcioleciach to od tych dwóch ludów rozpocznie się chrześcijańska rekonkwista. 

W 711 roku armia z Północnej Afryki (złożona głównie z Berberów i Arabów) pod wodzą generała Tarika ibn Ziyada przeprawiła się przez Cieśninę Gibraltarską. Po klęsce Wizygotów w bitwie nad rzeką Guadalete, dotychczasowe królestwo błyskawicznie uległo rozpadowi, a w ciągu kilku lat muzułmanie, nazywani Maurami, opanowali większość półwyspu, tworząc terytorium Al-Andalus. Podbite tereny stały się jednym z najbardziej rozwiniętych i bogatych centrów kulturowych i gospodarczych średniowiecza, ze znaczącymi miastami takimi jak Kordoba, Sewilla i Toledo. Maurowie nie opanowali jednak całego półwyspu, pozostawiając poza swoim zasięgiem niewielki, górzysty fragment współczesnej Hiszpanii. W peryferyjnej Asturii, zlekceważonej przez muzułmanów, w kolejnych latach zrodzi się ruch, który przez następnych ponad 700 lat będzie dążyć do wydarcia ziem Hiszpanii z rąk afrykańskich najeźdźców. 

Zobacz także:

Polskie skarby do dziś pozostają w Szwecji. Potop szwedzki kosztował kraj znacznie więcej niż zwykła wojna

Górzyste początki rekonkwisty

Po przegranej nad rzeką Guadalete plemiona Wizygotów, które przetrwały, uciekły na górzystą północ Półwyspu Iberyjskiego. To tam w sercu Asturii, Pelagiusz (Pelayo) zjednoczył pozostałości wizygockiej arystokracji oraz ludy Gór Kantabryjskich, dając początek rekonkwiście. Na stolicę nowego królestwa zostało mianowane Cangas de Onís – miasto, które stało się pierwszy chrześcijańskim centrum w okresie rekonkwisty. 

Jako że Maurowie nie interesowali się górzystymi ziemiami leżącymi na północy Hiszpanii, Pelagiusz miał duży komfort w kreowaniu nowego państwa oraz szykowaniu wojsk na starcia z najeźdźcami zza Cieśniny Gibraltarskiej. Z biegiem czasu potyczki pomiędzy dwoma narodowościami stały się coraz powszechniejsze. Do legendy przeszła bitwa pod Covadongą, którą do dzisiaj traktuje się jako mitologiczny początek rekonkwisty. 

W 718 lub 722 roku w rejonie górskiej groty Covadonga doszło do starcia wojsk Pelagiusza z muzułmańskim oddziałem, które zakończyło się zwycięstwem sił Królestwa Asturii. Strategicznie rzecz ujmując, pojedynek ten miał jedynie wymiar lokalny. W muzułmańskich kronikach zlekceważono całe zajście, kpiąco nazywając chrześcijańskie oddziały „zgrają 30 ubrudzonych osłów”. Wycofanie się sił arabskich z tego obszaru było zresztą konsekwencją nie tylko samej walki, ale również skutkiem klęski głodu na północy półwyspu.

W zupełnie inny sposób powyższą bitwę relacjonowali hiszpańscy kronikarze. Starcie uznawane za początek rekonkwisty urosło do rangi mitu nie tylko militarnego i narodowego, ale również religijnego. Asturianom w walce miała pomagać Matka Boska, która w kolejnych latach została patronką całego królestwa. Do dzisiaj jaskinia, przy której toczyły się walki, jest ważnym punktem katolickich pielgrzymek. 

Hiszpańska saga królów

Po śmierci Pelagiusza w 737 roku, rządy w Asturii przejął jego syn – Favila. Dokonania za czasów jego panowania są niczym w porównaniu do tego, co osiągnął kolejny władca północnych ziem Półwyspu Iberyjskiego. Po niespełna dwóch latach, gdy na tronie zasiadał Favila, na króla został mianowany jego szwagier, Alfons I Katolicki. Swój przydomek zawdzięczał inicjowanym przez niego przenosinom siedziby biskupiej z Bragi na zachodzie półwyspu do leżącego w granicach Asturii miasta Lugo. Nowemu królowi udało się również przyłączyć do Królestwa Galicję oraz León. Za czasów panowania Alfonsa powstała tzw. „Pustynia Duero” – dolina rzeki o tej samej nazwie, która całkowicie opustoszała wraz z wyniesieniem się stamtąd chrześcijan. Przez lata teren ten funkcjonował jako naturalna granica pomiędzy Hiszpanami a Maurami. 

Czas rządów kolejnych królów bez dwóch zdań nadaje się na udany scenariusz dramatu historycznego. Epizody panowania sukcesora Alfonsa I, Frueli I Okrutnego, który w obawie o utratę tronu zlecił zabójstwo własnego brata, czy Bermudo I Diakona, zmagającego się przez cały okres swoich rządów z wzmożonymi najazdami muzułmańskimi, w żaden sposób nie przyczyniły się jednak do postępów rekonkwisty. 

Odkrywca Santiago de Compostello 

Kolejnym królem, który znacząco zapisał się w historii Hiszpanii, był dopiero Alfons II Cnotliwy. Władca ten przeniósł stolicę Asturii do Oviedo, tworząc tam kolejne biskupstwo na ziemiach Królestwa. W pierwszej połowie IX wieku, z rozkazu króla, „Pustynię Duero” zaczęli zasiedlać ponownie pierwsi chrześcijanie. 

Najsłynniejszym dokonaniem Alfonsa II, które do dziś rozsławia Hiszpanię na mapie Europy, było odkrycie grobu apostoła św. Jakuba Większego. Król ufundował w tym miejscu pierwsze sanktuarium. Wydarzenie to nadało oporowi chrześcijan głęboki wymiar religijny i przekształciło lokalne walki w ogólnochrześcijańską misję. Uczyniło to z Santiago de Compostela jedno z najważniejszych centrów pielgrzymkowych średniowiecza, którym pozostaje do dziś. 

Po śmierci Alfonsa II jego następcy – Nepotian, Ramiro I oraz Ordoño I – musieli zmierzyć się z najazdami Normanów (wikingów ze Skandynawii) na północne wybrzeża półwyspu. Choć wcześniej wojska z północy Europy skutecznie plądrowały tereny dzisiejszej Francji czy Anglii, Asturii udało się odeprzeć te ataki. 

Król Hiszpanii 

Następnym wartym zapamiętania władcą w czasie rekonkwisty był Alfons III Wielki, rządzący na przełomie IX i X wieku. Opanował on kolejne terytoria, docierając do rzeki Duero, a w 893 roku zdobył i zaludnił Zamorę. Aby podkreślić swoją dominację na północy, zaczął tytułować się cesarzem. Wielkie dokonania króla nie zostały jednak kontynuowane przez spadkobierców tronu. W 910 roku, po wykryciu spisku syna Garcíi I, Alfons III został zmuszony do abdykacji i podzielił królestwo między trzech synów:

• Garcíę I, który otrzymał León, przeniósł tam stolicę i został pierwszym królem Leónu;
• Fruela, nowego władcę Asturii;
• Ordoño, zarządzającego wówczas Galicją. 

W tym czasie kształtowały się również kolejne, niezależne królestwa na czele z Kastylią, Katalonią oraz Nawarrą. W tym trzecim w 1000 roku rządy objął król Sancho III Wielki. Przeprowadził on skuteczne kontrofensywy przeciwko muzułmanom, a następnie podporządkował sobie chrześcijańskich sąsiadów: w 1027 roku zajął Kastylię, a w 1034 roku León. Pod jego władzą znalazła się niemal cała chrześcijańska część Półwyspu Iberyjskiego, a sam Sancho zaczął używać tytułu króla Hiszpanii. Władca na łożu śmierci spisał testament, w którym zdobyte ziemie ponownie zostały podzielone na wszystkich potomków. Podział doprowadził do kolejnych lat wewnętrznych konfliktów, które ostatecznie zakończyły się panowaniem Alfonsa VI. 

Kontratak muzułmanów i polski wątek w rekonkwiście

Skuteczne podboje Alfonsa VI, w trakcie których władca zdobył m.in. miasto Toledo będące dawną stolicą Wizygotów, zaniepokoiły muzułmanów z południa. Na pomoc Maurom przybyli Almorawidzi – średniowiecznie plemię z północnej Afryki, które po wygranej bitwie pod Sagrajas w 1086 roku zdobyło panowanie nad południem Półwyspu Iberyjskiego. Północnoafrykański lud będzie sprawować tam władzę aż do lat 40. XII wieku.

Wtedy to Alfons I Zdobywca, po pokonaniu Almorawidów w bitwie pod Ourique w 1139 roku ogłosi się pierwszym królem niepodległej Portugalii. Natomiast Alfons VII tytułujący się „Cesarzem Hiszpanii” wyrwie z rąk muzułmanów m.in. Kordobę, Calatravę oraz Almeríę. Co ciekawe, żoną cesarza została wówczas pochodząca z polskiej dynastii piastów Ryksa Śląska, córka Władysława II Wygnańca. 

Po śmierci Alfonsa VII powtórzył się znany scenariusz z czasów rekonkwisty: silny władca dzieli swoje ziemie pomiędzy synów, którzy nie potrafią dojść do porozumienia. Rywalizację Kastylii (odziedziczonej przez Alfonsa VIII) z Leónem (przyznanym Ferdynandowi II) skrzętnie wykorzystali muzułmanie, a konkretnie dynastia Almohadów. Pod koniec XII wieku najeźdźcy z Afryki opanowali La Manche, czym realnie zagrozili chrześcijańskiej stolicy w Toledo. 

Krucjaty i finał rekonkwisty 

Wojska muzułmańskie poddały się dopiero zmasowanym siłom krucjaty zorganizowanej przez papieża Innocentego III. Naprzeciw Almohadom stanęły oddziały Kastylii, Aragonii, Nawarry i Portugalii oraz rycerstwo z Północnej Europy. Kulminacyjna walka odbyła się 16 lipca 1212 r. pod Navas de Tolosa na północny wschód od Kordoby i zakończyła się zwycięstwem wojsk katolickich. Starcie to stało się decydującym punktem zwrotnym całej rekonkwisty, trwale łamiąc potęgę militarną muzułmanów na półwyspie. 

XIII wiek to już okres ekspansji hiszpańskich królestw na kolejne ziemie zajmowane dotąd przez wyznawców islamu. Kastylia opanowała m.in. Kordobę, Murcję czy Sewillę, a w granice Aragonii włączone zostały Baleary oraz Walencja. Ostatnim bastionem islamu na Półwyspie Iberyjskim był górzysty Emirat Grenady, który przetrwał ponad dwieście lat jako wasal Kastylii.

Sytuacja uległa diametralnej zmianie w 1469 roku, gdy małżeństwo Izabeli I Kastylijskiej i Ferdynanda II Aragońskiego (tzw. Królów Katolickich) połączyło siły dwóch chrześcijańskich potęg. Ich odpowiedzią na lokalne starcia graniczne było rozpoczęcie w 1482 roku doskonale zorganizowanej, dziesięcioletniej kampanii wojennej. Wycieńczony długim oblężeniem i głodem ostatni muzułmański władca, Muhammad XII (znany jako Boabdil), przekazał klucze do Granady 2 stycznia 1492 roku. Kapitulacja przypieczętowała ostateczny finał trwającego blisko 780 lat procesu rekonkwisty. 

Ślady po rekonkwiście 

Chodź rekonkwista doprowadziła ostatecznie do wygnania muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego, po przybyszach z Afryki Północnej ostało się wiele elementów dziedzictwa. W trakcie ponad siedmiu stuleci, kiedy Maurowie sprawowali władzę na terenach współczesnej Hiszpanii, kraj niezwykle się rozwinął. Hiszpański krajobraz zaczął wypełniać się meczetami, pałacami oraz twierdzami, które do dziś stanowią jedne z największych atrakcji kraju.

Najbardziej monumentalnym przykładem muzułmańskiej działalności na półwyspie jest zespół pałacowy Alhambra w Grenadzie. Obiekt ten został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Odwiedzający mogą zobaczyć tam wspaniałe ogrody Generalife, pałace zbudowane przez dynastię Nasrydów oraz pozostałości fortu Alcazaba. Innymi obiektami, które powstały w czasie muzułmańskiego panowania, a które współcześnie oglądać można w Hiszpanii są m.in.: 

• meczet-katedra w Kordobie – budowla, która przez lata zmieniała swoje religijne przeznaczenie; 
• Medina Azahara niedaleko Kordoby – stanowisko archeologiczne ukazujące ruiny pałacowego miasta z X wieku; 
• dzielnica Albaicín w Granadzie – charakterystyczny układ wąskich, stromych ulic, został zaprojektowany jeszcze przez muzułmanów. 

Źródła: Historia.org, History Crunch, Rzeczpospolita, National Geographic Polska

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.