Najnowsza ekranizacja powieści Bolesława Prusa wzbudza wzmożony dialog wśród zwolenników pozytywistycznej prozy. Fani książki zarzucają produkcji Netflixa rozbieżności względem oryginału, wskazując na wiele scen czy postaci mających miejsce w serialu, których trudno doszukać się w powieści. Jednym z takich bohaterów jest postać Zofii Dobskiej – lekarki głoszącej emancypacyjne idee, której władze carskiej Rosji nie chcą nostryfikować medycznego dyplomu.
WIDEO…
Serialowa lekarka
Zofia Dobska, grana przez Monikę Frajczyk w serialu „Lalka”, pojawia się już w pierwszym odcinku sagi i od początku odgrywa w niej istotną rolę. Bohaterka należy do zespołu redakcyjnego kobiecego pisma „Bluszcz”, któremu przewodzi nie kto inny, jak autorka „Nad Niemnem”, Eliza Orzeszkowa. Na uroczystym balu dochodzi do nieoczekiwanego porodu jednej z hrabianek, który decyduje się odebrać doktor Dobska. Decyzja kobiety budzi dezaprobatę wśród zgorzkniałej arystokracji, gdyż w XIX wieku płeć żeńska dopiero zyskiwała prawa wykonywania zawodu lekarskiego.
Nazwisko oraz zawód wykonywany przez postać Zofii Dobskiej przywodzą na myśl skojarzenia z bohaterką, która rzeczywiście istniała w XIX-wiecznej Polsce pod zaborami. Doktor Anna Tomaszewicz-Dobrska, choć nazywana jest pierwszą lekarką w naszym kraju, przez całą swoją karierę musiala mierzyć się z przeciwnościami i szyderczymi komentarzami medycznego establishmentu ze względu na swoją płeć.
Początki lekarskiej kariery
Anna urodziła się w 1854 roku w Mławie i od najmłodszych lat marzyła o medycynie. Marzenia początkowo mogły wydawać się trudne do zrealizowania, gdyż żadna wyższa uczelnia lekarska na ziemiach polskich nie pozwalała wówczas na studiowanie kobietom. Kobieta zwalczyła zaistniałe przeciwności wyjazdem za granicę, na który przez długi czas musiała namawiać rodziców. Ostatecznie znalazła się w szwajcarskim Zurychu, gdzie została jedną z pierwszych kobiet kształcących się na tamtejszym uniwersytecie. Po zakończeniu studiów w Szwajcarii, świeżo upieczona lekarka, pomimo ofert chociażby z Japonii, zdecydowała się na powrót do ojczyzny. Niestety w Polsce czekało ją zderzenie z patriarchalną ścianą.
W 1878 roku warszawskie Towarzystwo Lekarskie odrzuciło kandydaturę Anny Tomaszewicz. Tym samym kobieta, mimo ukończenia studiów medycznych, nie mogła rozpocząć pracy w zawodzie. Ponadto lekarce odmówiła również organizacja humanitarna Towarzystwo Czerwonego Krzyża. Odmowa środowiska medycznego spowodowana była ówczesnym podejściem do roli, jaką kobiety pełniły w społeczeństwie. Wymagający odpowiedzialności zawód lekarza, mógł być wykonywany jedynie przez mężczyzn, którzy uznawani byli za płeć bardziej sprawczą.
Powrót do kraju
Pani doktor nie zniechęciła się do medycyny po odmowach skostniałego towarzystwa w Warszawie. Zdecydowała się na wyjazd do Sankt Petersburga, gdzie rozpoczął się najbardziej egzotyczny okres w jej karierze. Została prywatną lekarką haremu żon sułtana Omanu, co w późniejszym czasie pozwoliło jej na zdobycie dyplomu na ziemiach polskich. Po zdobyciu takiej posady Towarzystwo Lekarskie musialo uznać dyplom Anny Tomaszewicz oraz pozwolić jej na wykonywanie zawodu.
W 1880 roku Anna otworzyła swój pierwszy gabinet przy ulicy Niecałej, zaraz obok Pałacu Saskiego. Ranga gabinetu, do którego początkowo pacjenci podchodzili nieufnie, podniosła się wraz z zawarciem ślubu pomiędzy lekarką a doktorem Konradem Dobrskim. Od tamtego momentu Tomaszewicz-Dobrska pięła się po kolejnych szczeblach medycznego środowiska w Warszawie.
Lekarka dla wszystkich
Anna Tomaszewicz-Dobrska miała okazję wykazać się swoimi lekarskimi umiejętnościami w 1882 roku, kiedy bakteryjna infekcja zakażeń połogowych pojawiła się w warszawskiej klinice położniczej. Na skutek choroby władze zostały zmuszone zamknąć placówkę, w której każdego roku rodziło się ok. 14 tysięcy dzieci. Kobiety musialy więc gdzieś rodzić, a decyzją prezydenta, przy finansowym wsparciu Leopolda Stanisława Kronenberga, udało się w Warszawie otworzyć pięć przytułków położniczych. W jednym z nich, przy ulicy Prostej, kierowniczką została dr Anna Tomaszewicz-Dobrska. Decyzję tę poparło pozytywistyczne środowisko inteligenckie na czele z Bolesławem Prusem czy pojawiającą się w serialu Elizą Orzeszkową.
Na czas funkcjonowania przytułku najpierw przy ulicy Prostej, a później Żelaznej, przypadają największe sukcesy lekarskie pani doktor. Każdego roku ponad 500 kobiet otrzymywało od Anny Tomaszewicz fachową pomoc medyczną. Były to głównie pacjentki z najuboższych klas – służące, szwaczki czy żony robotników, którym trudno byłoby dostać się do „męskiego” lekarza.
Prekursorka położnictwa
W 1896 roku Anna zapisała się w historii polskiej medycyny, realizując jedno z pierwszych cesarskich cięć w historii warszawskiej medycyny. Pani doktor słynęła też z wyjątkowego przestrzegania higieny w trakcie przyjmowania porodu. W swoim przytułku zmniejszyła śmiertelność pacjentek do 1%, co wzbudziło zainteresowanie zagranicznych środowisk medycznych. Wyjątkowe podejście do czystości obrazują spisane przez lekarkę „śluby czystości”, w których autorka nakreśla zasady odpowiedniego obchodzenia się z rodzącą kobietą.
Informacje o tym, z jaką skrupulatnością i sterylnością Tomaszewicz podchodziła do porodów swoich pacjentek, kłócą się z tym, co zostało przedstawione w serialu. Nie wiemy jednak, jak pani doktor zachowałaby się przy okazji tak spontanicznej operacji mającej miejsce w trakcie arystokratycznego balu.
Działalność społeczna bohaterki „Lalki”
Do samego końca swojej medycznej kariery Anna Tomaszewicz-Dobrska nie straciła swojej społecznej misji. Swoich podopiecznych lekarka nauczała tak, by ci zawsze mieli wrażliwość dla najbiedniejszych.
Ciągłe starcia z patriarchalnym systemem wykształciły w Annie również poglądy emancypacyjne. Wraz z Elizą Orzeszkową i Marią Konopnicką zorganizowała I Zjazd Kobiet Polskich. Wydarzenie z 1907 roku było kluczowym momentem w walce o równouprawnienie kobiet na ziemiach polskich. Ostatecznie walka ta przyniosła cel – wraz z odzyskaniem niepodległości w 1918 roku kobietom nadano prawa wyborcze. Polska stała się jednym z pierwszych krajów w Europie, w którym Polkom nadano zarówno czynne, jak i bierne prawo wyborcze.
W tym samym roku, kiedy emancypacyjne postulaty przyniosły upragniony owoc, odbył się pogrzeb Anny Tomaszewicz-Dobrskiej. Zamiast tradycyjnych kwiatów zorganizowano charytatywną zbiórkę na rzecz leczenia i żywienia niemowląt z najbiedniejszych dzielnic Warszawy. Lekarka oraz aktywna działaczka społeczna została pochowana na warszawskim cmentarzu Powązkowskim. Najnowszy serial, choć nie pokrywa się w pełni z rzeczywistą biografią bohaterki, na pewno przypomni widzom o postaci, która przez lata walczyła o tych, którzy na ziemiach polskich dysponowali mniejszymi prawami.
Źródła: Ciekawostki historyczne, Na ekranie, Fundacja Stare Powązki
Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i wiadomości ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.
