Kim był Aleksander Głowacki zanim stał się Bolesławem Prusem? Wydarzenia z młodości zmieniły go na zawsze

Spis treści:

1. Jak Aleksander Głowacki stał się Bolesławem Prusem?
2. Dzieciństwo i młodość: trudne lata w Hrubieszowie i Lublinie
3. Udział w powstaniu styczniowym i udaremniona edukacja
4. Od dziennikarza do mistrza realizmu – kariera i warsztat pisarski
5. Najważniejsze utwory: od „Lalki” po „Faraona”
6. Bolesław Prus: życie prywatne, małżeństwo i ukryta trauma

Bolesław Prus, jeden z najwybitniejszych twórców polskiego pozytywizmu i współtwórca rodzimego realizmu, do dziś kojarzy się przede wszystkim z uniwersalną i ponadczasową „Lalką”. Za literackim pseudonimem, który zna każdy uczeń, krył się jednak człowiek o zupełnie innym nazwisku, naznaczony osobistą traumą i dręczącym go przez większość życia lękiem.

Jak Aleksander Głowacki stał się Bolesławem Prusem?

Prawdziwe nazwisko pisarza brzmiało Aleksander Głowacki. Urodził się 20 sierpnia 1847 roku w Hrubieszowie na Lubelszczyźnie, a zmarł 19 maja 1912 roku w Warszawie. Pochodził z podupadłej szlachty, jego ojcem był Antoni Głowacki, dworski ekonom herbu Prus, a matką Apolonia z Trembińskich. To właśnie z nazwy rodowego herbu wywodzi się jego późniejszy pseudonim literacki.

Głowacki zaczął się nim posługiwać na początku pracy dziennikarskiej, w cyklu felietonów „Listy ze starego obozu” publikowanych w 1872 roku na łamach „Opiekuna Domowego”. Początkowo prawdziwe nazwisko rezerwował dla poważnych artykułów, a pseudonimem podpisywał teksty o charakterze rozrywkowym i satyrycznym. Z czasem Bolesław Prus przesłonił Aleksandra Głowackiego niemal całkowicie.

Dzieciństwo i młodość: trudne lata w Hrubieszowie i Lublinie

Dzieciństwo przyszłego pisarza naznaczyła seria strat. Osierocony w wieku trzech lat przez matkę, a jako dziewięciolatek przez ojca, przeszedł pod opiekę krewnych. Po śmierci babki Marcjanny Trembińskiej zamieszkał u ciotki Domiceli z Trembińskich Olszewskiej w Lublinie, gdzie przez cztery lata uczęszczał do Powiatowej Szkoły Realnej. Naukę kontynuował następnie w Siedlcach pod opieką starszego o trzynaście lat brata Leona, nauczyciela historii i działacza radykalnej propowstańczej frakcji „czerwonych”. W 1862 roku obaj przenieśli się do Kielc.

Udział w powstaniu styczniowym i udaremniona edukacja

Doświadczeniem, które ukształtowało zarówno pokolenie pozytywistów, jak i osobiste losy Głowackiego, było powstanie styczniowe. Pod wpływem brata Leona Aleksander Głowacki w 1863 roku, mając zaledwie szesnaście lat, przerwał naukę w gimnazjum i przyłączył się do powstania. Walczył między innymi w oddziale Ludwika Żychlińskiego w bitwie pod Żelazną. 1 września został ranny podczas potyczki we wsi Białki w powiecie siedleckim i dostał się do rosyjskiej niewoli.

Ze względu na młody wiek oraz dzięki wstawiennictwu ciotki pozwolono mu wrócić do Lublina. W styczniu 1864 roku został jednak aresztowany za udział w powstaniu i osadzony w więzieniu na Zamku Lubelskim, a sąd wojskowy pozbawił go szlachectwa. Ciężka kontuzja głowy odniesiona w młodości bywa w biografiach pisarza wskazywana jako jedno ze źródeł dręczącego go później lęku przestrzeni.

Studia w Szkole Głównej i pasja do nauk ścisłych

Po zwolnieniu z więzienia Głowacki ukończył lubelskie gimnazjum z wynikiem celującym, a w październiku 1866 roku wstąpił do Szkoły Głównej w Warszawie na Wydział Matematyczno-Fizyczny. Zdany na własne siły, zarabiał na studia jako guwerner i korepetytor. Trudności materialne zmusiły go do przerwania nauki na trzecim roku (1869). Próbował ją jeszcze podjąć na Wydziale Leśnym Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach, lecz i tego przedsięwzięcia zaniechał. Szacunek dla wiedzy i fascynacja naukami ścisłymi pozostały mu jednak na całe życie: tłumaczył „Logikę” Johna Stuarta Milla, opublikował rozprawę o elektryczności i marzył o napisaniu podręcznika matematyki.

Od dziennikarza do mistrza realizmu – kariera i warsztat pisarski

Zanim Prus stał się autorem wielkich powieści, przez lata zarabiał na życie jako publicysta. Dziennikarstwo, które traktował jako „parobczą pracę”, wyszkoliło jego znakomity zmysł obserwacji i uczyniło go kronikarzem epoki. Za jego debiut prasowy uważa się zamieszczony w 1872 roku artykuł społeczny „Nasze grzechy”.

Prus współpracował z pismami satyrycznymi „Mucha” i „Kolce”, a od 1874 roku związał się z „Kurierem Warszawskim”, na łamach którego w latach 1875–1887 publikował „Kroniki tygodniowe”. To one przyniosły mu największą popularność. Reagował w nich na bieżące wydarzenia, informował, pouczał i wyszydzał, posługując się ogromną skalą środków wyrazu. Wydane później w formie książkowej „Kroniki” wypełniły dwadzieścia tomów i pozostają nieocenionym dokumentem epoki.

Od noweli do wielkich powieści – ewolucja stylu

W dojrzały okres twórczości nowelistycznej Prus wkroczył w 1879 roku. W swoich utworach słynął z obserwacji społecznej wsi, dworów szlacheckich i Warszawy. Jego bohaterami byli zazwyczaj ludzie ubodzy i zepchnięci na margines, często dzieci. Z czasem został jednym z mistrzów XIX-wiecznej powieści realistycznej.

Najważniejsze utwory: od „Lalki” po „Faraona”

Twórczość prozatorska Prusa należy do największych osiągnięć polskiej literatury. Jego utwory łączą precyzję obserwacji społecznej z głębią psychologiczną, która zachwyca uniwersalnością. Nic dziwnego, że jego najwybitniejsze utwory nie tylko weszły do kanonu polskich lektur, ale są do dziś czytane, także przez młode pokolenie.

„Lalka” – arcydzieło polskiego realizmu i portret XIX-wiecznej Warszawy

Publikację „Lalki” Prus rozpoczął w 1887 roku w formie odcinkowej, w „Kurierze Codziennym”. Wydanie książkowe ukazało się w 1890 roku. Powieść, uznawana dziś za najwybitniejsze dzieło polskiego realizmu i jedno z najważniejszych tego nurtu w Europie, kreśli szeroką panoramę społeczną Warszawy z lat 1878–1879.

W centrum stoi Stanisław Wokulski, którego historia miłości do zubożałej arystokratki Izabeli Łęckiej rozgrywa się na tle całej galerii typów: od arystokratycznych salonów, po dzielnice biedoty. Wielką rolę odgrywa też pamiętnik starego subiekta Ignacego Rzeckiego, romantyka żyjącego legendą Napoleona Bonaparte.

„Faraon” – drobiazgowa analiza władzy

Swoją jedyną powieść historyczną, „Faraona”, Prus publikował w „Tygodniku Illustrowanym” w latach 1895–1896, a wydanie książkowe ukazało się w 1897 roku. Akcję osadził w starożytnym Egipcie XI wieku przed naszą erą, by na tym tle przedstawić ponadczasowe mechanizmy władzy. Młody faraon Ramzes XIII podejmuje walkę z potężną kastą kapłanów, dysponujących bogactwem i wielowiekową wiedzą, którą wykorzystują do manipulowania ludem. Symbolem tej rozgrywki staje się zaćmienie słońca, które władca lekceważy, a kapłani przewidują. Powieść początkowo była nieco w cieniu „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza, z czasem jednak doceniono jej walory literackie.

„Anielka” i „Placówka” – problematyka społeczna i wiejska w twórczości Prusa

„Anielka”, pierwotnie wydana jako „Chybiona powieść” w 1880 roku, przez pryzmat losów trzynastoletniej córki dziedzica ukazuje upadek szlacheckiego majątku. „Placówka”, publikowana w „Wędrowcu” w latach 1885–1886, była pierwszą dużą powieścią Prusa i spotkała się z życzliwym przyjęciem jako wybitne dzieło realistyczne z elementami naturalizmu. Jej bohater, chłop Józef Ślimak, jest atawistycznie związany ze swoją ojcowizną, której nie chce sprzedać niemieckim kolonistom. Prus jako pierwszy tak blisko przedstawił prostego rolnika, czyniąc go bohaterem, a nie przedmiotem opisu.

Słynne nowele: „Kamizelka”, „Katarynka” i „Antek”

Wśród najbardziej znanych nowel Prusa znajdują się „Kamizelka”, „Katarynka” i „Antek”. W „Katarynce” zblazowany warszawski adwokat zmienia stosunek do ulicznych grajków, gdy odkrywa, że dźwięki katarynki sprawiają radość niewidomej dziewczynce z ubogiej oficyny. „Antek” opowiada o wiejskim chłopcu zafascynowanym techniką, którego niezaspokojony głód wiedzy wypędza w świat. Akcję tej noweli Prus umieścił prawdopodobnie w podnałęczowskiej Bochotnicy. Wszystkie te utwory łączy charakterystyczna wrażliwość na los ludzi ubogich i krzywdzonych.

Bolesław Prus: życie prywatne, małżeństwo i ukryta trauma

14 stycznia 1875 roku Aleksander Głowacki wziął w Lublinie ślub z Oktawią Trembińską, daleką kuzynką ze strony matki. Żona od tego czasu czuwała nad jego zdrowiem. Para nigdy nie doczekała się własnego potomstwa; ich przybrany syn Emil w wieku osiemnastu lat popełnił samobójstwo z powodu nieszczęśliwej miłości. Większość życia pisarz spędził w Warszawie, którą opuszczał rzadko, najczęściej wybierając na wypoczynek Nałęczów. Do dziś w tym uzdrowisku znajduje się poświęcone mu muzeum oraz pomnik-ławeczka.

Walka z agorafobią – jak lęk przed otwartą przestrzenią wpływał na życie pisarza?

Bolesław Prus cierpiał na agorafobię, czyli lęk przed otwartą przestrzenią. Unikał otwartych przestrzeni, placów, mostów oraz środków lokomocji. Badacze wiążą nasilenie tych dolegliwości z udziałem w powstaniu styczniowym i odniesioną wówczas raną. W polskich opracowaniach obok (prawdopodobnie) PTSD wskazuje się także na krótkowzroczność.

Mimo choroby Prus zmusił się do odbycia w 1895 roku jedynej podróży zagranicznej, odwiedzając Niemcy, Czechy, Szwajcarię i Francję. Zmarł na zawał serca 19 maja 1912 roku, a jego pogrzeb przerodził się w wielką manifestację mieszkańców Warszawy. Spoczął na cmentarzu Powązkowskim, a na grobowcu umieszczono inskrypcję „Serce serc”.

Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i wiadomości ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasza autorka

Magdalena Rudzka

Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.