W Polsce żyje 10 gatunków dzięciołów. Czy potrafisz je rozpoznać?

Spis treści:

1. 60 milionów lat historii dzięciołów
2. Najrzadsze dzięcioły w Polsce
3. Dzięcioły nieliczne i średnio liczne
4. Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre?
5. Najliczniejszy dzięcioł Polski

Przegląd polskich dzięciołów wyraźnie pokazuje, że kluczem do ich przetrwania są stare, obumierające i martwe drzewa. Usuwanie takich drzew pozbawia te ptaki miejsc do gniazdowania oraz naturalnej spiżarni pełnej owadów. Dziuple wykute przez dzięcioły stają się schronieniem dla wielu innych gatunków zwierząt. Korzystają z nich m.in. szpaki, gągoły, sowy, kowaliki i sikory, a także nietoperze i gryzonie.

Ochrona dzięciołów w Polsce nie wymaga skomplikowanych zabiegów – sprowadza się przede wszystkim do zostawiania sędziwych, martwych i zamierających drzew w naszym krajobrazie. Od gatunków związanych ze starymi lasami po dzięcioły świetnie przystosowane do życia w pobliżu człowieka – poznaj wszystkie gatunki występujące w Polsce.

60 milionów lat historii dzięciołów

Na początku XXI wieku w Jaskini Komarowej koło Częstochowy w Polsce w pracach wykopaliskowych odkryto szczątki dzięcioła dużego. Pochodziły z okresu sprzed około 100–120 tys. lat, z przełomu interglacjału eemskiego i początku ostatniego zlodowacenia. Jak podkreślają badacze, w tej okolicy występowały siedliska leśne z dojrzałymi drzewami liściastymi, w których te ptaki wykuwały dziuple lęgowe.

Z kolei w badaniach opublikowanych na łamach „Biological Conservation” z 2026 r. Szymon Czyżewski wraz z zespołem dokumentuje występowanie dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w wyższym glacjale zlodowacenia Wisły (59–17 tys. lat temu). Także w jego najzimniejszej fazie – podczas Ostatniego Maksimum Glacjalnego (ok. 27,5–19 tys. lat temu).

Historia dzięciołów sięga ok. 60 milionów lat, kiedy ich przodkowie pojawili się we wczesnym paleogenie (erze kenozoicznej). Szacuje się, że ok. 50 mln lat temu wyodrębnili się jako odrębna linia ewolucyjna spośród pozostałych gatunków ptaków. Obecnie dzięcioły zamieszkują niemal wszystkie zalesione obszary świata. Wyjątek stanowią jedynie Madagaskar i Australazja (Australia, Nowa Gwinea, Nowa Zelandia), gdzie naturalnie nie występują.

Na świecie cała rodzina dzięciołowatych (Picidae) obejmuje 236 poszczególnych gatunków, które zostały pogrupowane i sklasyfikowane w 36 rodzajach. W Europie występuje tylko 11 z nich, z czego 10 w Polsce.

Najrzadsze dzięcioły w Polsce

Dzięcioły występują na terenie całego naszego kraju, zamieszkując zarówno rozległe kompleksy leśne (np. puszcze), jak i niewielkie, izolowane obszary z martwymi lub zamierającymi drzewami. Ptaki te zasiedlają również wiejskie sady oraz miejskie parki. Jednak ich populacja jest mocno zróżnicowana pod względem liczebności i rozmieszczenia.

Do najrzadszych krajowych gatunków dzięciołów należą: dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) oraz dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos). Dzięcioł trójpalczasty i dzięcioł białogrzbiety to specjaliści wymagający starych, naturalnych lasów z dużą liczbą martwych i zamierających drzew. Natomiast dzięcioł białoszyi jest silnie związany z zielenią wiejską (starymi sadami owocowymi) i miejską (zadrzewienia parków, cmentarze i aleje).

• Najliczniejsza populacja dzięcioła trójpalczastego występuje w Karpatach (550–890 par) oraz w Puszczy Białowieskiej (310–328 par). Jego całkowitą populację w Polsce szacuje się na zaledwie 1–1,4 tys. par.
• Dzięcioł białogrzbiety to największy przedstawiciel dzięciołów „pstrych” w naszym kraju, ale jest też jednym z najrzadszych krajowych i europejskich dzięciołów – obok trójpalczastego. Najliczniej gnieździ się w Karpatach i na Podlasiu, a jego krajowa populacja wynosi około 1,5–2 tys. par.
• Dzięcioł białoszyi (nazywany także dzięciołem syryjskim) wyróżnia się na ich tle – to jedyny w Europie synantropijny gatunek dzięcioła, który nauczył się żyć w bliskim sąsiedztwie człowieka. Ptak ten przywędrował do nas z Bliskiego Wschodu w drugiej połowie XX w. W Polsce po raz pierwszy zaobserwowano go w 1978 r. pod Rzeszowem, a pierwszy udokumentowany lęg odnotowano w 1980 r. w Przemyślu. Pod względem biologii lęgowej dzięcioł białoszyi nie różni się zbytnio od dzięcioła dużego – co ciekawe, oba te gatunki potrafią się ze sobą krzyżować (hybrydyzować). Dzięcioł ten jest silnie związany z krajobrazem przekształconym przez człowieka: starymi sadami owocowymi, parkami miejskimi, cmentarzami oraz alejami drzew. Krajową populację tego gatunku ocenia się obecnie na około 1–2 tys. par.

Nieliczne i średnio liczne dzięcioły w Polsce

Nielicznym gatunkiem z rodziny dzięciołowatych jest dzięcioł zielonosiwy (Picus canus), którego populację w naszym kraju oceniano na 3–5 tys. par lęgowych. Zasiedla on lasy łęgowe nad rzekami i jeziorami, obfitujące w próchniejące drzewa liściaste. Wyglądem przypomina dzięcioła zielonego – wyróżnia się jednak szarą głową oraz charakterystycznym głosem w postaci stopniowo opadających gwizdów. Według autorów książki „Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły”, pierwotnie gatunek ten był związany z bukiem, a jego oliwkowozielone ubarwienie pomaga mu maskować się na pniach tych drzew.

Do średnio licznych dzięciołów w naszym kraju zaliczają się: krętogłów (Jynx torquilla), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), dzięciołek (Dryobates minor), dzięcioł zielony (Picus viridis) oraz dzięcioł średni (Dendrocoptes medius).

Krętogłów

Krętogłów to jedyny dzięcioł w Polsce, który nie kuje własnych dziupli i jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje do Afryki. Badania pokazują, że populacje zachodnioeuropejskie migrują na okres pozalęgowy na południe od Sahary. Jest tzw. dziuplakiem wtórnym, co oznacza, że gniazduje w dziuplach wykutych przez inne dzięcioły lub w budkach lęgowych. Doskonałe, maskujące upierzenie pozwala mu niemal całkowicie zniknąć na tle kory drzew. Stan jego krajowej populacji szacuje się na 38–64 tys. par.

Dzięcioł czarny

Dzięcioł czarny to największy przedstawiciel dzięciołów w Polsce – długością ciała dorównuje gawronowi (Corvus frugilegus) lub wronie siwej (Corvus cornix), choć jest od nich zauważalnie smuklejszy. Jego upierzenie jest całkowicie czarne, a płeć można łatwo rozpoznać po czerwonym akcencie na głowie: u samca czerwień pokrywa całą czapeczkę, natomiast u samicy ogranicza się do niewielkiej plamki na potylicy. Dzięcioł czarny występuje we wszystkich typach lasów, preferując jednak drzewa sędziwe (powyżej 100 lat). Dziuple wykuwa najchętniej w sośnie i buku. Jako „architektoniczny inżynier lasu” stwarza miejsca lęgowe dla wielu innych gatunków, takich jak gołąb siniak (Columba oenas), gągoł (Bucephala clangula) czy włochatka (Aegolius funereus). Krajową populację lęgową szacuje się na 31–42 tys. par.

Dzięcioł zielony

Dzięcioł zielony zamieszkuje lasy liściaste i mieszane, ale pojawia się też w starych zadrzewieniach wiejskich, parkach i ogrodach. Jego cechą charakterystyczną jest donośny głos przypominający złośliwy chichot lub szalony śmiech czarownicy z bajki. Na głowie ma czarną maskę oraz wąs, który definiuje płeć – u samicy jest całkowicie czarny, u samca czarno-czerwony. Żywi się mrówkami. Populację lęgową w Polsce ocenia się na ok. 15–26 tys. par.

Dzięciołek i dzięcioł średni

Dzięciołek i dzięcioł średni to mieszkańcy lasów liściastych. Dzięciołek zasiedla ponadto stare sady i nadrzeczne łęgi, natomiast dzięcioł średni preferuje stare dęby, graby i wiązy. Oba gatunki wykuwają dziuple w martwych lub zamierających drzewach liściastych – dzięciołek m.in. w wierzbach i osikach, a dzięcioł średni w dębach. Ich okres lęgowy przypada na kwiecień i maj, a po ok. 2 tygodniach wysiadywaniu jaj i 3 tygodniach opieki w gnieździe młode usamodzielniają się i opuszczają gniazdo. Wielkość populacji dzięciołka w naszym kraju szacuje się na 18–32 tys. par, a dzięcioła średniego na 18–23 tys. par.

Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre?

Dzięciołowe (Piciformes) to specyficzny rząd ptaków, który przez miliony lat wykształcił unikatowy sposób funkcjonowania w naturalnym środowisku. Charakterystyczny styl wspinania się po pniach, wykuwanie dziupli, specyficzny sposób zdobywania pokarmu, liczne przystosowania anatomiczne oraz wydawane odgłosy wyraźnie odróżniają je od innych gatunków ptaków, zwłaszcza śpiewających.

• Dzięciołek (Dryobates minor) to najmniejszy przedstawiciel dzięciołów nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. Ptak ten to prawdziwy karzełek – wielkością dorównuje wróblowi (Passer domesticus). Ma czarno-białe, prążkowane na grzbiecie upierzenie oraz pulchną sylwetkę. W przeciwieństwie do większych krewnych, dzięciołek nie posiada czerwonych akcentów na brzuchu i podbrzuszu.
• Dzięcioł duży (Dendrocopos major) wyróżnia się intensywnie czerwoną plamą podogonową i czystym, białym lub lekko kremowym brzuchem bez kreskowania. Jego cechą charakterystyczną jest czarna pręga na policzku, która sięga aż do karku, tworząc zamkniętą „ramkę” pod białą plamą policzkową (pokrywami usznymi).
• Dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) różni się od dzięcioła dużego brakiem czarnej poprzecznej pręgi dochodzącej do karku. Dzięki temu biała plama na policzku łączy się z bielą na boku szyi. Na brzegach sterówek (piórach ogona) ma znacznie mniej bieli niż dzięcioł duży, a na bokach jego ciała widoczne jest delikatne, ciemne kreskowanie (wyraźniejsze u młodych ptaków).
• Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos) natomiast wyróżnia się dużą, białą plamą na dolnej części grzbietu oraz wyraźnym, podłużnym kreskowaniem na piersi i brzuchu. Podbrzusze ma odcień bardziej różowy niż intensywnie czerwony.
• Dzięcioł średni (Dendrocoptes medius) wyróżnia się na tle pozostałych dzięciołów czerwoną czapeczką na głowie, występującą u obu płci (u samicy jest ona mniej kontrastowa). Jego spód ciała jest żółtawy z ciemnym kreskowaniem na bokach piersi i brzucha, a podbrzusze ma odcień różowawoczerwony. Jedną z najważniejszych cech rozpoznawczych jest czarny pasek na policzku (tzw. wąs), który – w przeciwieństwie do dzięcioła dużego – jest wąski i nie dochodzi do nasady dzioba.

Przedstawione gatunki określa się mianem „dzięciołów pstrych”, ponieważ łączą podobne zestawienie barw: czerni, bieli i czerwieni. Wykazują one również zauważalny dymorfizm płciowy. Z wyjątkiem dzięcioła średniego, u samców innych pstrych dzięciołów czerwień pojawia się na potylicy (np. u dzięcioła dużego) lub na całej powierzchni głowy (u dzięciołka), podczas gdy głowa samic jest pozbawiona czerwonych akcentów. Gatunki te różnią się również rozmiarem ciała, tempem i rytmem werblowania oraz wydawanymi głosami. Dzięcioł duży, białoszyi oraz białogrzbiety osiągają wielkość zbliżoną do kosa (Turdus merula). Natomiast dzięcioł średni jest od nich mniejszy – wielkością odpowiada szpakowi (Sturnus vulgaris).

Najliczniejszy dzięcioł Polski

Spośród wszystkich dzięciołów występujących w Polsce najliczniejszy (także w skali Europy) jest dzięcioł duży (Dendrocopos major), którego krajową populację ocenia się na 600–900 tys. par. Gatunek ten zasiedla różnorodne siedliska – od lasów mieszanych (łączących drzewa iglaste i liściaste) oraz liściastych, po podmokłe i stricte iglaste. Badania pokazują, że ponad 80% jego dziupli powstaje w pniach martwych i obumierających drzew. Jego dziuple znajdowano również w parkach, sadach czy alejach.

Dzięcioł duży na swoje gniazda najczęściej wybiera dęby, brzozy, olchy i sosny. Corocznie wykuwa nową dziuplę, choć zdarza się, że w tym samym drzewie. Dziuplę lęgową wykuwa samiec, a kucie rozpoczyna zazwyczaj już w lutym lub marcu. Głębokość takiej dziupli wewnątrz drzewa może sięgać nawet pół metra. Z jego starych i porzuconych dziupli później korzystają wiele innych gatunków zwierząt – m.in. pszczoły, nietoperze, drobne ssaki czy inne gatunki ptaków, takie jak szpaki czy pleszki.

Dzięcioł duży należy do typowych oportunistów pokarmowych, co oznacza, że sprawnie dostosowuje dietę do pory roku i dostępności pożywienia. Zjada zarówno pokarm zwierzęcy, jak i roślinny. Żywi się owadami i ich larwami ukrytymi pod korą drzew, a w sezonie lęgowym sięga także po jaja i pisklęta innych ptaków (np. sikor bogatek czy rudzików). Aby się do nich dostać, potrafi rozkuć ściankę budki lęgowej lub powiększyć jej otwór wlotowy. Z kolei w skład jego diety roślinnej wchodzą owoce (np. jabłka) oraz nasiona drzew iglastych (sosny i świerka). Do ich zdobywania tworzy tzw. kuźnię – wciska szyszkę w szczelinę kory, pnia drzewa lub w załom gałęzi, po czym uderzeniami dzioba rozłupuje łuski, by sprawnie wydobyć nasiona. Zimą często zagląda do przydomowych lub parkowych karmników, gdzie delektuje się wysokoenergetycznym pokarmem, takim jak łuskany słonecznik, słonina lub kule tłuszczowe.

Różnorodność dzięciołów pokazuje, jak fascynujący i bogaty jest świat ptaków – wystarczy wytężyć wzrok i słuch, by odkryć go w najbliższym otoczeniu. Dbając o ich siedliska w lasach i parkach, dajemy im przestrzeń do życia, a sobie – szansę na spotkanie z jednymi z najbardziej fascynujących ptaków naszej przyrody.

Źródła: Przewodnik Collinsa. Ptaki, wyd. II; Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, 2015; Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły, 2019; birdsoftheworld.org

Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.

Nasz autor

Aleksander Kusznir

Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.