Świat sów to fascynująca opowieść o przetrwaniu, niezwykłych adaptacjach i ciągłych odkryciach. Wydawać by się mogło, że w dobie zaawansowanej technologii i poznania niemal każdego zakątka Ziemi awifauna naszej planety nie ma już przed nami żadnych tajemnic. Nic bardziej mylnego! W cieniu postępujących zmian klimatycznych i przekształcania siedlisk ornitolodzy nie tylko natrafiają na ślady wymarłych gigantów, ale wciąż opisują zupełnie nowe, żyjące gatunki, które dotąd pozostawały nieznane nauce. Oto najnowsza opowieść o tajemniczym życiu sów.
WIDEO…
Skąd przybyły sowy?
Najnowsze badania nad jednymi z najbardziej tajemniczych i skrytych ptaków na Ziemi – sowami – odsłoniły sekrety historii ich pochodzenia, sięgającej epoki paleoceńskiej, około 65 milionów lat temu. Wiele lat później ta grupa ptaków dała początek dwóm odrębnym rodzinom: płomykówkowatym (Tytonidae) oraz puszczykowatym (Strigidae). Obecnie są to rodziny ptaków z rzędu sów (Strigiformes).
Współcześnie w skali globalnej szacuje się, że rząd sów liczy blisko 260 gatunków. W Polsce stwierdzono dotąd obecność 13 gatunków, z których 10 regularnie wyprowadza lęgi. Z kolei wśród trzech gatunków zalatujących sporadycznie wyjątkową niespodziankę sprawił syczek (Otus scops) – po ponad 100-letniej przerwie, od 2025 roku, ponownie zaobserwowano jego gniazdowanie w naszym kraju.
Wszystkie żyjące sowy na świecie mają niezwykły, odrębny sposób funkcjonowania w swoim środowisku. Różnią się wielkością i wyglądem, sposobem gniazdowania i polowania, preferencjami pokarmowymi oraz trybem życia. Jedne prowadzą nocny tryb życia, a inne – dzienny.
Dziś, choć każdy gatunek sowy to unikat, wśród występujących na świecie warto wyróżnić kaktusówkę, puchacza wirginijskiego, puszczyka mszarnego, puchacza japońskiego czy sowicę wielką. Niektóre z nich zamieszkują odległe kontynenty i wiodą tak niezwykłe życie, że ich skryte zwyczaje mogłyby stać się kanwą niejednej ptasiej opowieści.
Niezwykłe obyczaje sów
Sowy są nadzwyczajnymi stworzeniami. Występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Jedne potrafią upolować zdobycz wielkości małej sarny, inne – niepozornego gryzonia. Podczas polowania jedne polegają głównie na doskonałym słuchu, jak płomykówka (Tyto alba) czy puszczyk mszarny (Strix nebulosa), inne zaś kierują się przede wszystkim wzrokiem, jak uszatka ciemna (Asio stygius) z Ameryki Łacińskiej czy sowica wielka (Ninox strenua) z Australii. Z kolei puchacz wirginijski (Bubo virginianus), występujący w obu Amerykach, słynie z tego, że poluje na świstaki, króliki, a nawet koty domowe.
Dzięki kamerom umieszczanym w gniazdach sów naukowcy dowiedzieli się nie tylko, co dokładnie znajduje się w ich menu, ale mogli też podejrzeć ich prawdziwe życie społeczne, trudne do zaobserwowania w inny sposób. Nagrania ujawniły, że niektóre gatunki żywią się płazami (np. salamandrami), ptakami (jak kardynały), a także rybami, rakami czy dużymi owadami. Kamery odsłoniły również ich zdumiewające życie rodzinne – pokazując choćby to, jak samiec przynosi pokarm samicy, by ta nakarmiła młode. U piskląt płomykówki zaobserwowano nawet, że starsze rodzeństwo przekazuje pożywienie młodszemu (średnio dwa razy w ciągu nocy), co stanowi wyjątkowy przykład altruizmu w świecie sów.
Sóweczki (Glaucidium passerinum) w Norwegii potrafią tworzyć spiżarnie i na czas surowej zimy zgromadzić w jednym miejscu nawet kilkaset drobnych ssaków. Inne sowy, takie jak pójdźki ziemne, gniazdujące w podziemnych norach z południowej Brazylii, potrafią zaskoczyć czymś zupełnie innym – samce dekorują swoje nory kawałkami plastiku, tkanin, styropianu, a nawet gąbkami i szkłem. Czym jeszcze potrafią oczarować nas te ptaki?
Sekrety ewolucji i nowe odkrycia
Kaktusówka (Micrathene whitneyi) to najmniejsza sowa świata, przypominająca chochlika. Długością ciała dorównuje wróblowi (Passer domesticus) i zamieszkuje wyłącznie Amerykę Północną – od Arizony po Meksyk. Największa z kolei sowa występuje po drugiej stronie Pacyfiku – na Dalekim Wschodzie Rosji, od Kraju Nadmorskiego po północną Japonię. Żyje tam prawdziwy olbrzym i jedna z najcięższych sów świata – puchacz japoński (Bubo blakistoni), nazywany też ketupą japońską. Ma wielkość porównywalną z ulicznym hydrantem, a swoimi rozmiarami i blisko dwumetrową rozpiętością skrzydeł dorównuje orłom.
W zapisach kopalnych, jak pokazują badania, znane są szczątki setek wymarłych gatunków sów. Do jednej z nich należała potężna, metrowej wysokości płomykówka bahamska, która siała postrach wśród plejstoceńskich ssaków. Choć żyjemy w erze masowego wymierania gatunków, naukowcy ku swojemu zdumieniu wciąż odkrywają nowe. W 2022 r. na Wyspie Książęcej (port. Ilha do Príncipe) na Oceanie Atlantyckim, niedaleko zachodniego wybrzeża Afryki, opisano nowy gatunek – syczka książęcego (Otus bikegila).
Inne niezwykłe odkrycie, które wprawiło w osłupienie zespół z Uniwersytetu Stanowego Luizjany, miało miejsce pół wieku temu, w 1976 r. Po drugiej stronie oceanu, w najdłuższym łańcuchu górskim świata – Andach w północnym Peru – odnaleziono jednego z najrzadszych przedstawicieli sów: wąsówkę (Xenoglaux loweryi).
Odkrycia te przypominają, że planeta, którą dzielimy z milionami innych gatunków, wciąż skrywa wiele tajemnic. Nawet dziś naukowcy odnajdują ptaki nieznane wcześniej nauce, co pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do poznania. Jednocześnie zmiany klimatyczne, przekształcanie siedlisk i ekspansja człowieka sprawiają, że wiele gatunków awifauny znajduje się pod coraz większą presją. Dlatego czynna ochrona przyrody pozostaje niezbędna, jeśli chcemy zachować niezwykłą różnorodność ptaków i ich siedlisk dla przyszłych pokoleń.
Źródło: Ackerman, J. (2023) Co wiedzą sowy? Odsłaniając sekrety najrzadszych ptaków na świecie. Wydawnictwo PWN.
