Osłabienie organizmu i postępująca utrata sprawności mogą kojarzyć się przede wszystkim z podeszłym wiekiem. Jednak zmiany biologiczne, które zwiększają podatność na pogorszenie kondycji fizycznej, mogą rozpoczynać się nawet kilkadziesiąt lat przed wystąpieniem pierwszych zauważalnych objawów.

WIDEO…

player placeholder

Dwa kluczowe momenty w procesie starzenia

W badaniu opublikowanym w 2026 roku na łamach czasopisma „Cell Metabolism” naukowcy przeanalizowali dane ponad 50 tys. osób. Odkryli, że zmiany w białkach związanych z zespołem kruchości koncentrują się wokół dwóch momentów życia – około 50. i 63. roku życia.

Zaobserwowane prawidłowości na poziomie molekularnym mogą pomóc naukowcom zrozumieć, w jaki sposób rozwija się zespół kruchości, zanim pojawią się jego fizyczne objawy. Badacze opracowali również wskaźnik pozwalający oceniać stopień kruchości organizmu na podstawie profilu białek. W przyszłości mógłby on pomóc w identyfikowaniu osób szczególnie narażonych na pogorszenie sprawności. Zanim jednak znajdzie zastosowanie w praktyce klinicznej, konieczne są dalsze badania.

Zobacz także:

Około 50. roku życia wiele zaobserwowanych zmian dotyczyło białek uczestniczących w gospodarce energetycznej organizmu, w tym w wykorzystywaniu i magazynowaniu energii oraz regulacji hormonalnej. Natomiast około 63. roku życia zmiany były silniej związane z aktywnością układu odpornościowego i procesami zapalnymi.

– Przekonanie, że starzenie się nie przebiega w sposób całkowicie liniowy, lecz może obejmować okresy szczególnie intensywnych zmian fizjologicznych, jest zgodne z obserwacjami wielu lekarzy. Do tej pory nie dysponowaliśmy jednak danymi molekularnymi, które pozwalałyby je potwierdzić – wyjaśnia dr Julia Loewenthal, adiunkt w Harvard Medical School i geriatrka związana z Lutanen Health.

Wyniki badań nie oznaczają, że każda osoba w wieku 50 lat doświadcza nagłego przełomu biologicznego. Sugerują jednak, że wiek średni może być szczególnie ważnym okresem dla profilaktyki zdrowotnej. Zamiast czekać na pierwsze oznaki pogorszenia kondycji, warto już wtedy zwrócić większą uwagę na sprawność fizyczną.

Utrata siły mięśniowej zaczyna się wcześniej, niż sądzimy

– Stopniowe zmniejszanie się rezerw fizjologicznych organizmu jest naturalnym elementem starzenia. Jeśli jednak proces ten postępuje szybciej, niż można by oczekiwać, wzrasta ryzyko rozwoju zespołu kruchości – wyjaśnia prof. Terence Favero, specjalista w dziedzinie biologii i nauk o aktywności fizycznej z Uniwersytetu w Portland w stanie Oregon.

– Genetyka i biologiczne mechanizmy starzenia wyznaczają tempo tych zmian, ale najważniejszym czynnikiem, na który mamy wpływ, jest nasza aktywność fizyczna – tłumaczy profesor. – Nieużywane układy organizmu stopniowo tracą sprawność. Zazwyczaj zauważamy to dopiero wtedy, gdy jakaś czynność wymaga od nas więcej siły lub wydolności, niż jesteśmy w stanie z siebie wykrzesać.

– Siła mięśni i zdolność do szybkiego generowania mocy mogą zacząć spadać już pod koniec czwartej dekady życia, a w kolejnych latach proces ten przyspiesza – wyjaśnia dr Kent Langston, adiunkt patologii w Yale School of Medicine i członek Yale Center for Research on Aging.

W miarę zmniejszania się rezerw fizjologicznych człowiek może przechodzić od pełnej sprawności przez stan poprzedzający zespół kruchości aż do jego rozwiniętej postaci. Naukowcy często oceniają ten proces na podstawie pięciu objawów fizycznych: niezamierzonej utraty masy ciała, wyczerpania, niskiego poziomu aktywności fizycznej, spowolnienia chodu oraz osłabienia siły chwytu dłoni. Występowanie jednego lub dwóch z tych objawów wskazuje na stan poprzedzający zespół kruchości, natomiast trzech lub większej liczby – na rozwinięty zespół kruchości.

Zmiany te nie dotyczą wyłącznie osób starszych. Badanie opublikowane w 2018 roku na łamach „The Lancet Public Health”, obejmujące niemal pół miliona uczestników brytyjskiego projektu UK Biobank w wieku od 37 do 73 lat, wykazało, że zarówno zespół kruchości, jak i stan go poprzedzający występują również u osób w średnim wieku. Z kolei badanie przeprowadzone w 2024 roku wśród dorosłych mieszkańców Malezji wykazało, że w grupie uczestników poniżej 60. roku życia aż 67,9 proc. spełniało kryteria stanu poprzedzającego zespół kruchości, a 10,4 proc. – samego zespołu kruchości. Należy jednak zaznaczyć, że autorzy tego badania zastosowali szersze kryteria oceny problemów zdrowotnych i ograniczeń sprawności niż pięć objawów fizycznych uwzględnionych w badaniu brytyjskim.

Dlaczego z wiekiem tracimy siłę i sprawność fizyczną?

Za postępującym osłabieniem organizmu stoi kilka procesów biologicznych. Z wiekiem stopniowo zmniejsza się liczba neuronów ruchowych, czyli komórek nerwowych odpowiadających za przekazywanie sygnałów do mięśni. Same mięśnie stają się również mniej wrażliwe na bodźce pobudzające ich wzrost.

Znaczenie mogą mieć także zmiany zachodzące w mitochondriach, które odpowiadają za wytwarzanie energii w komórkach, oraz nasilanie się przewlekłych stanów zapalnych o niewielkim natężeniu. Jak wyjaśnia prof. Terence Favero, u kobiet dodatkowym czynnikiem mogą być zmiany hormonalne związane z menopauzą, które przyspieszają utratę masy mięśniowej i kostnej.

– Żadna z tych zmian sama w sobie nie oznacza jeszcze zespołu kruchości. Wszystkie jednak stopniowo uszczuplają rezerwy organizmu, które chronią nas w późniejszych latach, gdy pojawi się choroba, uraz lub konieczność pobytu w szpitalu – wyjaśnia dr Kent Langston.

Palenie tytoniu, niewłaściwa dieta, brak aktywności fizycznej i choroby przewlekłe mogą dodatkowo przyspieszać wyczerpywanie się tych rezerw. Znaczenie mają również niedobór snu, zaburzenia metaboliczne i utrzymujące się stany zapalne. Jak podkreśla dr Kent Langston, przebyte choroby i wielokrotne hospitalizacje mogą utrudniać powrót do zdrowia. W rezultacie po każdym takim epizodzie odzyskanie wcześniejszej siły i sprawności staje się coraz trudniejsze.

Pierwsze oznaki starzenia organizmu. Na te sygnały warto zwrócić uwagę

Początkowo zmiany te mogą być trudne do zauważenia, nawet u osób, które pozostają aktywne i samodzielne. Dr Julia Loewenthal wyjaśnia, że regeneracja organizmu może trwać dłużej niż dawniej, sen nie zawsze zapewnia już odpowiedni wypoczynek, a codzienne czynności powodują większe zmęczenie niż kilka lat wcześniej. Takie doświadczenia mogą towarzyszyć naturalnemu starzeniu się i nie muszą oznaczać rozwoju zespołu kruchości. Jednak utrzymujące się pogorszenie sprawności fizycznej powinno skłonić do dokładniejszej oceny stanu zdrowia.

– Z wiekiem wszyscy doświadczamy pewnego spadku sprawności. Najlepiej byłoby jednak zapobiec przejściu do stanu poprzedzającego zespół kruchości lub do jego rozwiniętej postaci – mówi dr Julia Loewenthal.

Osłabienie organizmu nie musi być nieodwracalne. Nowe badania dają nadzieję

Rozwój zespołu kruchości nie musi być procesem nieodwracalnym. W badaniu opublikowanym w marcu 2026 roku na łamach czasopisma „Maturitas” obserwowano 3405 dorosłych w wieku od 50 do 64 lat. Naukowcy stwierdzili, że umiarkowana i intensywna aktywność fizyczna wiązały się z poprawą sprawności i zmniejszeniem nasilenia objawów zespołu kruchości.

Wykazano również, że osoby mieszkające z innymi oraz angażujące się w wolontariat były mniej narażone na przejście ze stanu poprzedzającego zespół kruchości do jego rozwiniętej postaci. Wyższe stężenie hemoglobiny we krwi także wiązało się z mniejszym ryzykiem rozwoju tego zespołu. Wyniki sugerują, że sprawność fizyczna może zmieniać się w ciągu życia, również w wieku średnim.

– Mięśnie, kości, ścięgna i układ sercowo-naczyniowy mają zdolność przystosowywania się do obciążeń, niezależnie od wieku – wyjaśnia prof. Terence Favero. – Aby zachować sprawność, potrzebują regularnego wysiłku o odpowiednio dobranej intensywności.

Te ćwiczenia mogą chronić przed utratą sprawności po pięćdziesiątce

Aktywność fizyczna może pomóc w zachowaniu tych zdolności. W przeglądzie opublikowanym w 2024 roku przeanalizowano osiem badań interwencyjnych z udziałem 2838 osób w wieku od 40 do 65 lat. Najbardziej obiecujące wyniki w zapobieganiu zespołowi kruchości i łagodzeniu jego objawów uzyskano w przypadku treningu oporowego oraz ćwiczeń łączących różne formy aktywności fizycznej.

W innym przeglądzie naukowym z 2024 roku uwzględniono dziewięć badań z udziałem 842 osób w wieku co najmniej 60 lat, które zachowały pełną sprawność lub wykazywały pierwsze oznaki zespołu kruchości. U uczestników programów ćwiczeń fizycznych względne ryzyko rozwoju zespołu kruchości było o 74 proc. niższe niż w grupach kontrolnych.

Połączenie aktywności fizycznej z odpowiednim odżywianiem również wiązało się z mniejszym ryzykiem rozwoju tego zespołu. Natomiast interwencje polegające wyłącznie na zmianach w diecie nie przyniosły korzyści, które można byłoby uznać za statystycznie istotne. Znaczenie może mieć również moment rozpoczęcia działań profilaktycznych.

– Im wcześniej rozpoznamy zespół kruchości, tym większa szansa na odwrócenie niekorzystnych zmian – wyjaśnia dr Julia Loewenthal. – Osoby znajdujące się w stanie poprzedzającym zespół kruchości lub wykazujące jego łagodne objawy mają większe szanse na odzyskanie pełnej sprawności niż pacjenci z umiarkowaną lub zaawansowaną postacią tego zespołu.

Jak zachować siłę mięśni i samodzielność na długie lata?

Prof. Terence Favero zaleca trening siłowy dwa lub trzy razy w tygodniu, obejmujący wszystkie główne grupy mięśniowe. Warto uwzględnić również ćwiczenia wykonywane z większą szybkością, które pomagają zachować moc mięśniową, czyli zdolność do szybkiego rozwijania siły. Korzystne są także regularne ćwiczenia aerobowe, trening równowagi oraz ograniczanie czasu spędzanego w pozycji siedzącej. Odpowiednia ilość białka dostarczanego w ciągu dnia i wystarczająca ilość snu wspierają utrzymanie i regenerację mięśni.

Wczesne oznaki pogarszania się sprawności można dostrzec, regularnie oceniając siłę chwytu dłoni, łatwość wstawania z krzesła, zdolność utrzymywania równowagi oraz szybkość chodzenia. Obserwowanie zmian tych parametrów w dłuższym okresie może pomóc w wykryciu stopniowego osłabienia organizmu.

Ważne jest również rozpoznawanie i leczenie schorzeń, które mogą wpływać na poziom energii i sprawność fizyczną, takich jak niedokrwistość, depresja czy zaburzenia czynności tarczycy. Znaczenie mają także wsparcie ze strony bliskich i codzienne nawyki, które ułatwiają utrzymanie zdrowego stylu życia i regularnej aktywności.

Choć nie możemy zatrzymać procesu starzenia, mamy wpływ na to, jak długo zachowamy siłę, sprawność i samodzielność. Jak podkreśla prof. Terence Favero, odpowiednie działania mogą jednocześnie zmniejszyć ryzyko upadków, niepełnosprawności i wielu chorób przewlekłych.

Źródło: National Geographic