Po niemal trzech dekadach jedno z największych osiągnięć amerykańskiego zdrowia publicznego zostało przekreślone. Panamerykańska Organizacja Zdrowia (PAHO), regionalne biuro Światowej Organizacji Zdrowia, ogłosiła 17 listopada 2026 roku, że Stany Zjednoczone utraciły status kraju wolnego od endemicznej odry, który wywalczyły w 2000 r. Decyzję podjęła niezależna komisja ekspertów po czterech dniach obrad w Waszyngtonie.

WIDEO…

player placeholder

PAHO odbiera USA status kraju wolnego od odry

Komisja uznała, że w Stanach Zjednoczonych doszło do ponownego ustanowienia endemicznej transmisji wirusa, ponieważ ten sam łańcuch zakażeń utrzymywał się nieprzerwanie przez co najmniej dwanaście miesięcy. Analizowany okres rozpoczął się 20 stycznia 2025 roku, a próg dwunastu miesięcy ciągłej transmisji został przekroczony 20 stycznia 2026 roku. Tym samym zakończył się 26-letni okres eliminacji odry, osiągnięty dzięki intensywnym kampaniom szczepień.

Eksperci oceniali dane genetyczne, aby ustalić, czy ogniska w poszczególnych stanach są ze sobą powiązane. Analiza wykazała przedłużoną transmisję jednego genotypu wirusa, co oznacza, że odra ponownie zadomowiła się w kraju. W tym samym tygodniu status eliminacji utraciły także Meksyk i Boliwia.

Zobacz także:
Utrata statusu eliminacji odry ma szersze konsekwencje niż tylko formalne ogłoszenie. Oznacza, że wirus krążył przez dłuższy czas, narażając rodziny i społeczności na chorobę, której można zapobiec, a więc na hospitalizacje i śmierć.

Tak decyzję skomentował dyrektor PAHO, dr Jarbas Barbosa. Według stanu na 13 listopada w obu Amerykach odnotowano w 2026 roku 58 213 potwierdzonych przypadków odry wobec 12 596 w analogicznym okresie roku poprzedniego.

Spadek wyszczepialności napędza najgorszy wybuch od 35 lat

W całych Stanach Zjednoczonych zarejestrowano w tym roku ponad 5 400 zachorowań, ponad dwukrotnie więcej niż rok wcześniej i najwięcej od 1991 roku. Zmarło dziesięć osób, co czyni ten wybuch najtragiczniejszym od ponad trzech dekad. Co najmniej czworo zmarłych to niemowlęta zbyt małe, by je zaszczepić.

Bezpośrednią przyczyną nawrotu jest spadek poziomu szczepień. W roku szkolnym 2025/2026 zaszczepionych przeciw odrze było 92 procent dzieci rozpoczynających naukę, podczas gdy jeszcze w roku 2019/2020 odsetek ten wynosił 95 procent, czyli próg uznawany za niezbędny do powstrzymania ognisk. Odra należy do najbardziej zaraźliwych znanych wirusów. Jedna chora osoba może zakazić dziewięciu na dziesięciu niezaszczepionych ludzi w bliskim kontakcie, a wirus utrzymuje się w powietrzu nawet do dwóch godzin.

Niepokojąca jest też zmiana w epidemiologii. Choć odra bywa uznawana za chorobę wieku dziecięcego, około 40 procent tegorocznych amerykańskich zakażeń dotyczyło osób w wieku 20 lat i starszych. Osoby te nie zostały zaszczepione w dzieciństwie. Wcześniej nie chorowały, ponieważ w ich otoczeniu większość ludzi była zaszczepiona. Lekarze zaczęli także ponownie obserwować odrę wrodzoną, gdy dziecko rodzi się z aktywnym zakażeniem przeniesionym od matki. Eksperci oceniają, że odzyskanie statusu eliminacji może zająć USA wiele lat, także z powodu polityki będących obecnie u władzy Republikanów.

Odra wraca na całym świecie, także w Europie

Amerykański nawrót to tylko jeden z elementów globalnego regresu w walce z wirusem. Kanada utraciła status kraju wolnego od odry w 2025 roku. W tym samym czasie stało się to w sześciu krajach europejskich (m.in. Wielkiej Brytanii, Austrii i Hiszpanii). W dużych państwach, takich jak Francja, Niemcy, Włochy i Polska, nigdy nie udało się całkowicie zatrzymać transmisji. Spadek wyszczepialności zbiegł się z cięciami w finansowaniu zdrowia publicznego, niepokojami politycznymi oraz rosnącą nieufnością wobec szczepień. Problemy dodatkowo pogłębiła pandemia COVID-19, przerywając rutynowe programy immunizacji.

Szczepionka na odrę pozostaje przy tym wyjątkowo skuteczna. Dwie dawki zapewniają 97-procentową ochronę na całe życie. Według niektórych szacunków od 2000 roku uratowała ponad 60 milionów istnień. Eksperci podkreślają jednak, że odra, jako najbardziej zaraźliwa choroba, powraca jako pierwsza, gdy spada odporność zbiorowiskowa, i może być zwiastunem nawrotu innych chorób, które uznawano już za pokonane. W USA przybywa już przypadków różyczki i krztuśca.

Z powodu szczepień wiele osób zapomniało, że odra jest groźną chorobą zakaźną. Może dawać powikłania ostre i późne. Wśród tych pierwszych są m.in. zapalenie płuc i zapalenie mózgu. Te drugie obejmują specyficzną odmianę zapalenia mózgu (SSPE) oraz tzw. amnezję immunologiczną, czyli utrzymujące się wiele lat osłabienie układu odpornościowego i „wymazanie” nabytej wcześniej odporności na mikroby.

Polska wciąż nie zatrzymała rodzimej transmisji

Na tym tle dane z Polski wyglądają stosunkowo dobrze. Od 1 stycznia do 31 października 2026 roku odnotowano w Polsce 32 zachorowania na odrę, wobec 69 w analogicznym okresie 2025 roku. To oznacza spadek o około 54 procent. Dla porównania w całym 2024 roku zarejestrowano aż 272 przypadki, czyli 0,72 na 100 tysięcy mieszkańców, wobec zaledwie 35 w 2023 roku.

Niepokoi natomiast struktura zachorowań. W 2024 roku spośród przypadków o znanym statusie szczepienia aż 71,6 procent osób nie było w ogóle zaszczepionych, 15,1 procent otrzymało jedną dawkę, a tylko 13,3 procent dwie dawki preparatu. Wyszczepialność dzieci wyniosła wówczas 91,7 procent dla pierwszej dawki szczepionki MMR i 92,7 procent dla drugiej, a więc poniżej progu co najmniej 95 procent uznawanego za konieczny do utrzymania eliminacji choroby.

Szczepienie przeciw odrze jest w Polsce obowiązkowe i realizowane szczepionką skojarzoną MMR, chroniącą jednocześnie przed odrą, świnką i różyczką. Pierwszą dawkę podaje się zasadniczo między 13. a 15. miesiącem życia, a drugą w 6. roku życia.

Źródła: Science, Nature, MP