Wielka Brytania zgodziła się przekazać archipelag Czagos Mauritiusowi, lecz podpisana umowa wciąż nie weszła w życie. W efekcie terytorium nadal istnieje, a jego przyszłość pozostaje niepewna. Wyjaśniamy, gdzie leży, kto powinien nim rządzić i dlaczego kilkadziesiąt skrawków lądu ma tak duże znaczenie.
WIDEO…
Gdzie leży Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego?
Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego, nazywane w skrócie BIOT od angielskiej nazwy British Indian Ocean Territory, obejmuje archipelag Czagos w środkowej części Oceanu Indyjskiego. Leży mniej więcej w połowie drogi między wschodnim wybrzeżem Afryki a Indonezją, około 2 tys. kilometrów na północny wschód od Mauritiusa.
Archipelag tworzy ponad 60 niewielkich wysp skupionych w siedmiu atolach. Ich łączna powierzchnia lądowa wynosi zaledwie około 60 kilometrów kwadratowych. Największą i zdecydowanie najważniejszą wyspą jest Diego Garcia, mająca charakterystyczny, podkowiasty kształt.
Na zdjęciach satelitarnych Czagos wygląda jak tropikalny raj – wąskie pasy lądu otaczają turkusowe laguny, a wyspy porastają palmy kokosowe. To jednak nie kurort ani łatwo dostępny cel wypraw. Archipelag pozostaje niemal całkowicie zamknięty dla turystów. Czagos znalazł się natomiast na trasie planowanej niegdyś polskiej wyprawy żeglarskiej dookoła świata.
Dlaczego Wielka Brytania oddzieliła Czagos od Mauritiusa?
Wyspy pozostawały pod administracją kolonialnego Mauritiusa, który w 1814 roku znalazł się pod panowaniem Wielkiej Brytanii. W 1965 roku, trzy lata przed uzyskaniem przez Mauritius niepodległości, Londyn oddzielił archipelag od kolonii i utworzył Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego.
Decyzja była bezpośrednio związana z planami budowy amerykańsko-brytyjskiej bazy wojskowej. Wielka Brytania wypłaciła kolonialnym władzom Mauritiusa 3 mln funtów, ale sposób odłączenia wysp stał się później przedmiotem wieloletniego sporu prawnego. Mauritius utrzymuje, że nie mógł swobodnie wyrazić zgody, ponieważ wciąż był zależną kolonią.
Historia Czagos jest częścią znacznie szerszego procesu rozpadu brytyjskiego imperium. Po II wojnie światowej niepodległość uzyskały m.in. Indie i Pakistan, a brytyjski monarcha utracił tytuł cesarza Indii.
Jak wysiedlono mieszkańców archipelagu Czagos?
Wyspy nie były bezludne. Przez kolejne pokolenia mieszkała na nich społeczność nazywana Czagosyjczykami. Ich kultura ukształtowała się przede wszystkim z tradycji potomków ludzi sprowadzonych na wyspy z Afryki, Madagaskaru, Mauritiusa i Indii.
W latach 1968–1973 brytyjskie władze usunęły z archipelagu jego mieszkańców, aby umożliwić budowę bazy na Diego Garcia. Część osób wywieziono bezpośrednio, innym uniemożliwiono powrót, gdy wyjechali po zaopatrzenie albo w odwiedziny. Większość przesiedleńców trafiła na Mauritius i Seszele, często bez odpowiednich mieszkań, zatrudnienia i wsparcia.
Wielka Brytania przyznała później, że sposób potraktowania Czagosyjczyków był „głęboko niewłaściwy i godny ubolewania”. Wielu wysiedlonych oraz ich potomków nadal domaga się prawa powrotu, odszkodowań i udziału w decyzjach o przyszłości wysp. Podobne konflikty między prawami rdzennych społeczności a polityką państw pojawiały się w wielu częściach świata, o czym przypomina historia australijskich Aborygenów.
Dlaczego baza Diego Garcia jest tak ważna?
Diego Garcia leży z dala od gęsto zaludnionych obszarów, a jednocześnie stosunkowo blisko Afryki Wschodniej, krajów Bliskiego Wschodu, Azji Południowej i głównych szlaków Oceanu Indyjskiego. To sprawia, że wyspa ma wyjątkowe znaczenie strategiczne.
Na Diego Garcia znajdują się m.in. długi pas startowy, port głębokowodny, magazyny, systemy łączności i infrastruktura umożliwiająca obsługę okrętów oraz samolotów dalekiego zasięgu. Baza była wykorzystywana w czasie amerykańskich operacji wojskowych na Bliskim Wschodzie i w Afganistanie. Pozostaje również ważnym elementem systemów rozpoznania i łączności Stanów Zjednoczonych oraz Wielkiej Brytanii.
Położenie bazy nabiera dodatkowego znaczenia w związku z rywalizacją mocarstw w regionie Indo-Pacyfiku. Ocean Indyjski od stuleci stanowi jeden z najważniejszych obszarów wymiany między Afryką i Azją.
Do kogo należą Wyspy Czagos?
Mauritius od lat 80. XX wieku konsekwentnie podnosił kwestię Czagos na arenie międzynarodowej. Przełom nastąpił w 2019 roku, gdy Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości wydał opinię doradczą w sprawie archipelagu.
Trybunał uznał, że proces dekolonizacji Mauritiusa nie został zgodnie z prawem zakończony, ponieważ Czagos odłączono w sytuacji, w której kolonia nie mogła swobodnie zdecydować o swoim terytorium. Wezwał też Wielką Brytanię do możliwie szybkiego zakończenia administracji archipelagiem.
Opinia doradcza nie była wyrokiem rozstrzygającym dwustronny spór, ale miała duże znaczenie polityczne i prawne. W tym samym roku Zgromadzenie Ogólne ONZ zdecydowaną większością głosów zażądało, aby Wielka Brytania zakończyła kontrolę nad wyspami.
Londyn długo nie uznawał roszczeń Mauritiusa. Brytyjskie stanowisko zmieniło się dopiero podczas rozpoczętych w 2022 roku negocjacji.
Czy Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego zniknie z mapy?
22 maja 2025 roku Wielka Brytania i Mauritius podpisały traktat dotyczący przyszłości Czagos. Zgodnie z nim Mauritius ma uzyskać suwerenność nad całym archipelagiem, łącznie z Diego Garcia.
Nie oznacza to jednak likwidacji bazy. Umowa przewiduje, że Wielka Brytania zachowa prawo do jej kontrolowania i wykorzystywania przez początkowy okres 99 lat. Mauritius będzie mógł organizować powrót mieszkańców na pozostałe wyspy, ale zakaz osiedlania się na Diego Garcia ma zostać utrzymany.
Londyn zobowiązał się również do przekazywania Mauritiusowi środków finansowych. Brytyjski rząd oszacował średni roczny koszt porozumienia na 101 mln funtów w cenach z roku budżetowego 2025/2026, a obecną wartość przyszłych płatności na około 3,4 mld funtów.
Traktat nie wszedł jednak automatycznie w życie. Wymagał przyjęcia odpowiednich przepisów i zakończenia procedur przez oba państwa. Brytyjski projekt ustawy utknął w parlamencie i upadł wraz z zakończeniem sesji parlamentarnej w kwietniu 2026 roku.
Oznacza to, że według stanu na wrzesień 2026 roku Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego nadal formalnie istnieje jako brytyjskie terytorium zamorskie. Przekazanie suwerenności nie nastąpiło, a polityczna przyszłość umowy pozostaje nierozstrzygnięta.
Czagos nie jest jedynym miejscem, w którym niewielki obszar ma znaczenie nieproporcjonalne do swojej powierzchni.
Czy można odwiedzić Wyspy Czagos?
Zwykła podróż turystyczna na Czagos nie jest możliwa. Na archipelagu nie ma hoteli, portów turystycznych ani połączeń lotniczych dostępnych dla podróżnych. Wstęp wymaga specjalnego zezwolenia wydawanego przez administrację BIOT.
Diego Garcia jest zamknięta dla turystów ze względu na działalność wojskową. Także dostęp do zewnętrznych atoli podlega ścisłym ograniczeniom. W przeszłości zezwalano nielicznym jachtom na krótkie postoje w określonych miejscach, jednak nie był to normalny ruch turystyczny.
Wyspy i otaczające je wody mają przy tym ogromną wartość przyrodniczą. To rozległy system raf, lagun i siedlisk ptaków oraz żółwi morskich. Traktat z 2025 roku zakłada utworzenie przez Mauritius obszaru chronionego, którego zasady mają uwzględniać zarówno ochronę środowiska, jak i możliwość przyszłego osadnictwa. Podróżnikom zainteresowanym wyspami Oceanu Indyjskiego pozostają łatwiej dostępne kierunki, wymienione m.in. w zestawieniu ciepłych miejsc na wakacje w listopadzie.
Historia Czagos pokazuje, że rajski krajobraz może skrywać jeden z najtrudniejszych sporów epoki dekolonizacji. Chodzi nie tylko o flagę, bazę wojskową i strategiczne położenie, lecz przede wszystkim o ludzi, którzy od ponad pół wieku walczą o możliwość powrotu do rodzinnych wysp.
Źródło: Chagos-Trust
Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.
Nasz autor
Łukasz Załuski
Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
