Nie byłem wybrańcem. Każdy chętny może poznać tajne pomieszczenia na własne oczy. Jedyne co trzeba zrobić, to wykupić bilet. Zamek Królewski w Warszawie udostępnił tajne komnaty po raz pierwszy dla zwiedzających. Czym one były?
WIDEO…
Komnaty notabli
Nie miały być to mroczne i ciasne przestrzenie, ale ekskluzywne pokoje przeznaczone dla wybrańców. W latach 1974–1979 w odbudowywanym Zamku Królewskim w Warszawie sporą jego część przeznaczono nie na cele muzealne i edukacyjne. Blisko 20% jego powierzchni miało być wyłączone z dostępu dla zwiedzających.
Z inicjatywy kierownictwa PZPR w zachodnim skrzydle zamku powstawał rządowy ośrodek reprezentacyjny, składający się z reprezentacyjnych apartamentów, salonów, sali bankietowej, osobnej klatki schodowej z windą oraz potężnego zaplecza gastronomicznego w podziemiach. Miejsce to miało służyć jako elitarna rezydencja dla głów obcych państw – pierwszym nocującym gościem miał być Leonid Breżniew. Nieoficjalnie przygotowywano go również dla polskich dygnitarzy, w tym I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka.
Celem władz było stworzenie prestiżowego „pałacu republiki”. Komnaty miały służyć organizacji bankietów oraz legitymizować komunistyczny reżim w symbolu polskiej państwowości. Wskutek kryzysu gospodarczego i oporu muzealników pod koniec 1979 roku z pomysłu zrezygnowano.
Takiej wystawy jeszcze nie widzieliście
I przyznam szczerze – ja też nie. Jeśli chcecie mieć niespodziankę, sami obejrzeć wystawę i czuć się zaskoczeni – nie czytajcie dalej tego tekstu. Bo żeby podzielić się wrażeniami, nie uniknę spoilerów.
Zwiedzanie rozpoczyna się w długim, jasnym korytarzu wyłożonym parkietem z charakterystycznym, ciemnozielonym chodnikiem pośrodku. Na razie jesteśmy w dość typowej przestrzeni muzealnej. Są tablice z informacji, gabloty (a jakże!), grafiki w ramach. Tutaj otrzymujemy sporą dawkę informacji na temat tego, czym tajne komnaty były. Wszystko ukazano na osi czasu. Można nawet zobaczyć oryginale kalki architektoniczne, plany rzutów kondygnacji oraz projekty techniczne wyrysowane kreską ich twórców.
Trasa prowadzi przez oryginalne ciągi komunikacyjne wybudowane na potrzeby rezydencji rządowej. Zwiedzający mijają klatkę schodową (do użytku tylko dla notabli) oraz szyb windy. W samej kabinie umieszczono stacjonarny telefon. Po podniesieniu słuchawki można odsłuchać nagrania z opowieścią Janusza Duczmana (kierownika działu elektrycznego) o historii i tajnikach tego dźwigu.
Performans czas zacząć
Mijam windę i… zawieszam się. Nie wiem, na co patrzę i jak mam interpretować to, co widzę. Na biurku stoi współczesny monitor, ale część wystroju jest z czasów PRL-u. Wygląda na to, że twórcy wystawy chcą stopniowo przenieść widzów w czasie, bowiem dziś pomieszczenia te wykorzystywane są jako biura pracowników Zamku.
Muzealnicy odtworzyli kilka pomieszczeń, tak, jak miały wyglądać docelowo dla komunistycznej wierchuszki. Powyciągali z przepastnych magazynów przygotowane meble i wypełnili nimi przestrzeń. Efekt jest niezwykły. Największe wrażenie robi salon – pomieszczenie wykończone w tonacji głębokiej czerwieni ze stylowym kompletem wypoczynkowym, kryształowym żyrandolem, ekskluzywnym dywanem, telewizorem z epoki oraz wazonem autorstwa Tasiosa Kiriazopoulosa, reprezentanta tzw. wrocławskiej szkoły szkła.
Dalej wchodzimy do męskiej sypialni. Pomieszczenie przygotowywane było z myślą o noclegu Leonida Breżniewa. Teraz można w nim zobaczyć meble toaletowe i komódki z zakładów w Henrykowie oraz spektakularny wazon Witolda Turkiewicza. Wszystkie obiekty, którymi wypełniono komnaty, zamawiano w latach 70. u ekskluzywnych dostawców i twórców.
W 1979 roku w salonach Desy zakupiono do dekoracji komnat ponad 30 unikatowych dzieł wybitnych polskich artystów szkła (głównie z wrocławskiej szkoły designu). Po niemal pół wieku poszukiwań w zamkowych magazynach udało się odnaleźć jedynie dwa obiekty.
Biuro w… łazience
Po wyjściu z ekskluzywnej sypialni wchodzę do… gabinetu muzealnika. Na ścianach regały pełne książek, monitory i laptopy. Ten zabieg kuratorów wystawy bardzo przypadł mi do gustu. Bo pokazuje, jak dzisiaj wykorzystywane są przestrzenie, których przeznaczenie miało być zupełnie inne.
W muzeach nigdy nie ma dość miejsca, ani na ludzi, ani na zabytki. Dlatego w dwóch pomieszczeniach pomyślanych jako łazienki dla dygnitarzy, urządzono biura i do dziś pracownicy muzeum – kustosze, naukowcy i archiwiści – w nich urzędują. Jedną łazienkę opróżniono i zaprezentowano, jak miała wyglądać w latach 70., a drugą pozostawiono z kuratorskim wyposażeniem. Z kolei w boazerowanej garderobie damskiej pracuje badacz epoki stanisławowskiej.
Muzealnicy zastosowali ciekawy zabieg. W tych pomieszczeniach, które przeszły na potrzeby wystawy transformację, umieszczono zdjęcia, które ukazują je w taki sposób, jaki są dzisiaj wykorzystywane i zaadoptowane przez kuratorów na cele biurowe.
Do końca trwania wystawy współcześni lokatorzy komnat zostali przeniesieni do innej lokalizacji zamku. Nie są częścią ekspozycji, chociaż mogliby siedzieć w opuszczonych przez siebie fotelach.
Fiasko gierkowskiej rezydencji w Zamku Królewskim
Projekt budowy części gościnnej dla notabli zakończył się pod koniec 1979 roku. Prace doprowadzono wówczas niemal do samego końca: przebudowano układ wnętrz, zainstalowano windy, wykończono marmurowe łazienki oraz wybudowano potężne zaplecze kuchenne w podziemiach. Zakupiono też luksusowe meble oraz dzieła sztuki dekoracyjnej. Ale pierwszy gość się nie pojawił.
Do zaniechania inwestycji doszło w obliczu narastającego kryzysu gospodarczego PRL oraz oporu środowiska muzealników. Żaden z gości nigdy nie zamieszkał w apartamentach, a gotowe wnętrza przeznaczono na biura, archiwum i magazyny.
Po zaniechaniu projektu rządowego na przełomie 1979 i 1980 roku, zgromadzone przedmioty nie zostały wyrzucone ani sprzedane. Przez blisko pięć dekad znajdowały się na Zamku – część z nich trafiła do magazynów gospodarczych i zbiorów, a część była po prostu wykorzystywana przez pracowników w zamkowych biurach.
Ekspozycję „Sekretne komnaty władzy ludowej”, której kuratorami są dr Mikołaj Baliszewski i Zuzanna Potocka-Szawerdo, można zwiedzać na Zamku Królewskim w Warszawie do 17 stycznia 2027 roku.
Źródło: National Geographic Polska