Australijska ćma bogong (Agrotis infusa) to niepozorny, szarobrązowy motyl nocny o mózgu wielkości zaledwie dziesiątej część ziarnka ryżu.

WIDEO…

player placeholder

Mimo tak miniaturowych gabarytów owad ten dokonuje jednej z najbardziej zadziwiających migracji w świecie przyrody. Co roku miliony osobników przemierzają nocą ponad 1000 kilometrów z terenów rozrodczych w południowo-wschodniej Australii do chłodnych jaskiń w Alpach Australijskich.

Tam spędzają lato, gromadząc się na ścianach skalnych. Panuje niezły ścisk. Na metrze kwadratowym gromadzi się aż 17 tysięcy ciem! Na jesień wracają w swoje rodzinne strony. Jak przebiega ta wędrówka? Dotychczas wiedzieliśmy, że w nawigacji pomagają im gwiazdy Drogi Mlecznej. Teraz okazało się też, że w ich ciałach znajduje się kompas.

Zobacz także:

Co robi ćma, gdy nie widać gwiazd?

Nawigacja oparta na gwiazdach ma jedną poważną wadę – przestaje działać, gdy niebo pokryje się gęstymi chmurami. Tymczasem obserwacje terenowe wykazały, że ćmy bogong bezbłędnie utrzymują swój kurs nawet podczas całkowitego zachmurzenia.

To kazało sądzić naukowcom, że istnieje drugi „system nawigacyjny”. Aby sprawdzić tę hipotezę i zrozumieć biologiczny mechanizm stojący za tym zjawiskiem, międzynarodowy zespół naukowców z uniwersytetów w Lund i Oldenburgu przeprowadził projekt badawczy w specjalnym, wolnym od zakłóceń magnetycznych laboratorium w australijskim Adaminaby.

Naukowcy tworzą symulator lotu dla ciem

W eksperymentach opisanych w czasopiśmie „Nature” badacze umieścili ćmy w specjalnych symulatorach lotu znajdujących się wewnątrz trójwymiarowych cewek Helmholtza. Są to urządzenia składające się z dwóch jednakowych, równoległych cewek umieszczonych na wspólnej osi w odległości równej ich promieniowi. Ich głównym zadaniem jest wytworzenie wysoce jednorodnego (o stałym natężeniu i kierunku) pola magnetycznego w przestrzeni pomiędzy nimi.

Owady leciały pod cyfrowo wyświetlanym, losowym niebem gwiazd pozbawionym informacji kierunkowych. Gdy naukowcy wytworzyli sztuczne pole magnetyczne odpowiadające naturalnemu, ćmy kierowały się w stronę właściwą dla danej pory roku (wiosną na południowy zachód, jesienią na północny wschód). Gdy jednak pole magnetyczne obrócono poziomo o 180 stopni, owady natychmiast zmieniły kierunek lotu o dokładnie 180 stopni. A to bezsprzecznie dowodzi, że „odczytują” pole magnetyczne Ziemi.

Gdzie ćma widzi północ?

Kompas ćmy bogong nie działa jak tradycyjna igła magnetyczna wskazująca północ i południe. Jest to tzw. kompas inklinacyjny, odczytujący kąt, pod jakim linie pola magnetycznego przecinają powierzchnię Ziemi

Kąt ten zmienia się wraz ze szerokością geograficzną – rośnie w stronę bieguna, a maleje ku równikowi. Gdy badacze odwrócili wyłącznie pionową składową pola magnetycznego (zmieniając kąt nachylenia), ćmy poleciały w odwrotną stronę. Z kolei odwrócenie samej polaryzacji (kierunku linii pola) nie wpłynęło na ich lot, co przypomina mechanizm znany u ptaków wędrownych.

Mechanizm ten bazuje na fotorecepcji w oczach: niebieskie światło aktywuje białka (kryptochromy), co wywołuje kwantowe reakcje chemiczne z udziałem par rodników. Owad prawdopodobnie „widzi” wzorce pola magnetycznego na tle otoczenia, co wskazuje mu właściwy kierunek lotu.

– Kompas magnetyczny ćmy bogong działa inaczej niż na przykład wrażliwy na biegunowość zmysł magnetyczny mrówek pustynnych. Sugeruje to, że prawdopodobnie istnieje kilka rodzajów magnetorecepcji, a zwierzęta wędrowne i niewędrowne wykorzystują pole magnetyczne na różne sposoby – mówi Pauline Fleischmann, badaczka z Uniwersytetu Carla von Ossietzky’ego w Oldenburgu, która jest współautorką artykułu.

Ćmy są jak ptaki

Ptaki wędrowne i ćmy, w tym australijską ćmę Bogong, łączy niezwykła cecha: kompas magnetyczny inklinacyjny. Mimo że ich linie ewolucyjne rozdzieliły się 700 mln lat temu, w procesie konwergencji ewolucyjnej wykształciły identyczny mechanizm nawigacji nocnej.

 – To niezwykłe, że dwie tak różne grupy zwierząt wykorzystują tę samą podstawową zasadę do wykrywania ziemskiego pola magnetycznego. Sugeruje to, że bardzo dawne mechanizmy biofizyczne zostały zachowane w toku ewolucji – mówi Eric Warrant, profesor zoologii na Uniwersytecie w Lund, który jest współautorem publikacji.

Źródło: Nature