W II tysiącleciu p.n.e. społeczności zamieszkujące Europę stanęły przed wyzwaniem, które brzmi zdumiewająco współcześnie: jak wykarmić rosnącą populację w warunkach zmian klimatycznych? Epoka brązu przyniosła w Europie Środkowej gwałtowny wzrost demograficzny, zwiększoną mobilność ludności oraz coraz bardziej wyraźną hierarchię społeczną. Standardowo uprawiano pszenicę i jęczmień, ale coraz częstsze susze spowodowały, że nie były to optymalne rośliny do uprawy.
WIDEO…
Nieznane zboże na horyzoncie
Ratunkiem dla dawnych rolników okazało się proso zwyczajne (Panicum miliaceum) – roślina udomowiona w Azji Wschodniej około 8000 lat temu. Proso charakteryzuje się krótkim okresem wegetacji, wysokimi walorami odżywczymi, wyjątkową odpornością na suszę oraz zdolnością do wzrostu na ubogich glebach.
W najnowszym międzynarodowym badaniu uzyskaliśmy dowody na to, że proso na obszarach dzisiejszej Polski zaczęto uprawiać już ok. 1590 roku p.n.e., czyli około 100 lat wcześniej niż do tej pory sądzono.
Jak wykryto uprawy i spożycie prosa?
Wiedza o tym pochodzi z interdyscyplinarnych badań, którymi objęto między innymi stanowisko archeologiczne w Pielgrzymowicach w południowo-wschodniej Polsce, a wnioski z analiz opublikowano na łamach „Science Advances”. Analizy częściowo zostały sfinansowane przez Narodowe Centrum Nauki.
To, że ludzie konsumowali już wówczas proso w dzisiejszej Polsce wiadomo dzięki analizie szkieletu dojrzałej kobiety, zmarłej w wieku ok. 40–50 lat. Wykonano datowanie radiowęglowe kolagenu wyekstrahowanego z jej kości, co osadziło ją na osi czasu, czyli ok. 1590 roku p.n.e. Z kolei wiedza o tym, że badana kobieta z Pielgrzymowic w dorosłym życiu zaczęła jeść proso, a w dzieciństwie odżywiała się tradycyjnymi zbożami wynika z analizy izotopów węgla z różnych jej szczątków.
Kto spożywał proso?
Badanie innych szczątków dowiodło również, że proso spożywali zarówno mężczyźni, jak i kobiety, osoby w różnym wieku oraz o odmiennym statusie społecznym. Dostęp do nowego zboża zależał od lokalnych warunków środowiskowych, a nie od pozycji w grupie.
Ponadto analiza diet wykazała, że wprowadzanie prosa miało charakter stopniowy – z analiz szczątków wynika, że wiele osób w dzieciństwie spożywało pszenicę i jęczmień, by dopiero w dorosłym życiu włączyć proso do jadłospisu.
Jak proso trafiło do „polskich” garnków?
Naukowcy ustalili, że proso zaczęto uprawiać w naszej części Europy nie na skutek jakiejś masowej migracji nowej ludności. Upowszechniało się stopniowo, ale w ramach tego samego terytorium osadniczego, na którym występowała pszenica i jęczmień – nie wyparło starych zbóż. Tyle, że proso siano na mniej urodzajnych, piaszczystych nieużytkach. Proso funkcjonowało więc „obok” pszenicy w gospodarce tej samej społeczności, ale rosło na innych, dotąd niewykorzystywanych obszarach.
Skąd decyzja o rozpoczęciu uprawy prosa? Jak przekazał National Geographic Polska jeden z autorów badania, prof. Przemysław Makarowicz z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu, możliwe, że była to reakcja na postępujące przeludnienie i niekorzystne zmiany związane z antropopresją oraz zmiany klimatyczne, chociaż niezbyt drastyczne. Jak przyznał naukowiec – w kwestii wyjaśnienia upowszechnienia prosa w naszych rejonach „nie ma prostego wyjaśnienia”.
Około 3500 lat temu proso upowszechniło się również w innych częściach Europy, m.in. Kotlinie Karpackiej. Dowodzą tego inne tegoroczne badania, o których pisaliśmy na naszych łamach.
Źródło: Science Advances
Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.
