Jeden znajduje się na południu Europy, w regionie chętnie odwiedzanym przez turystów, drugi na archipelagu pośrodku Oceanu Spokojnego. Choć dzielą je tysiące kilometrów i różnią się charakterem aktywności wulkanicznej, w ostatnim czasie oba przykuły uwagę specjalistów.
WIDEO…
Niedawne badania europejskiego wulkanu dostarczają nowych informacji na temat potencjalnego zagrożenia związanego z jego przebudzeniem. Na Hawajach natomiast Amerykańska Służba Geologiczna (USGS) uważnie monitoruje aktywność Kīlauei, która wykazuje oznaki zbliżającej się erupcji. W tym przypadku szczególnie istotne dla rozwoju sytuacji mogą okazać się najbliższe dni.
Setki milionów metrów sześciennych magmy pod Santorini. Naukowcy odkryli połączenie dwóch wulkanów
Pierwsze oznaki niepokojących zmian w rejonie Santorini odnotowano w lipcu 2024 roku, kiedy powierzchnia greckiej wyspy zaczęła unosić się o kilka centymetrów. Aktywność sejsmiczna nasiliła się na początku kolejnego roku, a pod koniec stycznia 2025 roku rozpoczęła się seria wstrząsów, która skłoniła greckie władze do wprowadzenia stanu wyjątkowego. W trakcie kryzysu zarejestrowano ponad 28 tys. trzęsień ziemi, z których najsilniejsze miały magnitudę przekraczającą 5. Początkowo nie było jasne, czy za niepokojące zjawiska odpowiadają ruchy tektoniczne, czy procesy zachodzące w obrębie lokalnego systemu wulkanicznego. Odpowiedzi dostarczyły badania międzynarodowego zespołu naukowców, których wyniki opublikowano we wrześniu 2025 roku na łamach czasopisma „Nature”.
Dzięki połączeniu danych sejsmicznych z pomiarami satelitarnymi i obserwacjami prowadzonymi na dnie Morza Egejskiego badaczom udało się odtworzyć drogę, jaką przebyła magma. Z podziemnego zbiornika położonego na głębokości około 18 km pod wulkanem Kolumbo do wyższych partii skorupy ziemskiej przedostało się około 310 mln metrów sześciennych stopionej skały. Magma wypełniła szczelinę o długości około 13 km, zatrzymując się na głębokości 3–5 km pod dnem morskim. Towarzyszący temu wzrost naprężeń doprowadził do ponownego uaktywnienia istniejących uskoków tektonicznych. Odkrycie pozwoliło ustalić, że oddalone od siebie o zaledwie 7 km wulkany Santorini i Kolumbo nie funkcjonują niezależnie – zmiany ciśnienia w obrębie jednego zbiornika magmowego mogą wpływać na aktywność drugiego. Mechanizm przenoszenia naprężeń pomiędzy poszczególnymi elementami tego systemu opisano również w kolejnych badaniach opublikowanych jesienią 2026 roku.
Szczególne znaczenie ma w tym kontekście historia aktywności wulkanicznej regionu. Potężna erupcja Santorini w II tysiącleciu p.n.e. doprowadziła do zniszczenia minojskiej osady Akrotiri i miała poważne konsekwencje dla społeczności zamieszkujących basen Morza Egejskiego. Z kolei erupcja podwodnego wulkanu Kolumbo w 1650 roku wywołała tsunami, którego skutki odnotowano nawet na oddalonej o około 140 km wyspie Patmos. Fale zniszczyły również liczne statki w porcie w Heraklionie na Krecie, a w wyniku erupcji i związanej z nią emisji toksycznych gazów zginęło około 70 osób. Naukowcy podkreślają jednak, że odkrycie zależności między zbiornikami magmowymi nie oznacza automatycznie wzrostu prawdopodobieństwa kolejnej katastrofy. Pozwala natomiast lepiej zrozumieć mechanizmy odpowiedzialne za aktywność obu wulkanów i skuteczniej interpretować sygnały rejestrowane przez urządzenia pomiarowe.
Wulkan Kīlauea na Hawajach. Naukowcy przewidują kolejny epizod erupcyjny
O ile w przypadku greckich wulkanów naukowcy koncentrują się na rekonstrukcji procesów, które nie doprowadziły do erupcji, na Hawajach obserwują kolejne etapy trwającego już cyklu erupcyjnego. Położony na wyspie Hawaiʻi wulkan Kīlauea należy do najbardziej aktywnych na świecie. Jest wulkanem tarczowym, którego rozległe, łagodnie nachylone zbocza powstały w wyniku wielokrotnego wylewania się stosunkowo płynnej lawy bazaltowej. Od 23 grudnia 2024 roku w obrębie krateru Halemaʻumaʻu dochodzi do następujących po sobie epizodów erupcyjnych, przedzielonych okresami względnego spokoju. Ostatni, 56. epizod miał miejsce 5 listopada 2026 roku i trwał blisko sześć godzin. W tym czasie fontanny lawy wydobywające się z północnego otworu erupcyjnego osiągały wysokość około 200 metrów.
Po ustaniu erupcji aparatura pomiarowa zaczęła rejestrować stopniowe unoszenie się partii szczytowych wulkanu, związane z ponownym gromadzeniem się magmy pod powierzchnią. Kamery uchwyciły również poświatę i niewielkie wyrzuty rozgrzanego materiału wulkanicznego wewnątrz otworów erupcyjnych. Na podstawie zebranych danych specjaliści z Obserwatorium Wulkanów Hawajskich opracowali prognozę kolejnego epizodu fontannowania lawy. Ma on nastąpić między 21 a 24 listopada. Badacze zastrzegają jednak, że termin może ulec zmianom, jeżeli proces ponownego napełniania się zbiornika magmowego nie przyspieszy.
Amerykańska Służba Geologiczna utrzymuje drugi w czterostopniowej skali poziom alertu wulkanicznego (ADVISORY) oraz odpowiadający mu żółty kod ostrzegawczy dla lotnictwa. Dotychczasowa aktywność erupcyjna koncentrowała się na zamkniętym dla odwiedzających obszarze Parku Narodowego Wulkanów Hawajskich, jednak związane z nią zagrożenia mogą wykraczać poza granice krateru. Jednym z nich jest emisja dwutlenku siarki, którego ilość nawet w przerwach między erupcjami sięga kilku tysięcy ton na dobę. W atmosferze gaz ten reaguje z tlenem i parą wodną, przyczyniając się do powstawania smogu wulkanicznego, określanego na Hawajach mianem vog. Przenoszony przez wiatr może pogarszać jakość powietrza również w miejscowościach oddalonych od wulkanu.
Przypadki Santorini i Kīlauei pokazują, jak różny przebieg może mieć przemieszczanie się magmy w skorupie ziemskiej. W pierwszym doprowadziło ono do uaktywnienia uskoków i tysięcy trzęsień ziemi, w drugim regularnie poprzedza wydostawanie się lawy na powierzchnię. Choć współczesne metody badawcze pozwalają coraz dokładniej śledzić te procesy, określenie momentu rozpoczęcia erupcji wciąż pozostaje jednym z największych wyzwań współczesnej wulkanologii.
Źródła: Nature, USGS, National Library of Medicine