Grobla Olbrzyma zachwyca regularnością form. To miliony lat dziejów zapisane w skale

Spis treści:

1. Przestrzeń pod szczególną kuratelą
2. Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej
3. Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu
4. Finn McCool i mityczna budowla
5. Skarb La Girony
6. Co warto zobaczyć podczas wizyty?

Ta niezwykła formacja jest przykładem miejsca, które w pełni zasługuje na miano „cudu świata”. Jej wartość – naukowa, kulturowa, ekologiczna i turystyczna – jest wręcz nieoceniona, a wizyta na Grobli każdorazowo jest doświadczeniem niezwykłym, pozwalającym odkryć tajemnice natury i poczuć szacunek wobec jej potęgi.

Przestrzeń pod szczególną kuratelą

Grobla Olbrzyma wznosi się na krawędzi płaskowyżu Antrim, gdzie bazaltowe klify gwałtownie opadają ku wodom północnego Atlantyku. Pod względem geograficznym, formacja znajduje się w odległości około 3 kilometrów na północ od historycznego Bushmills, miejscowości znanej z najstarszej licencjonowanej destylarni whiskey na świecie, i około 100 kilometrów na północny zachód od Belfastu. Obszar ten jest częścią szlaku Causeway Coastal Route, uznawanego za jedną z najbardziej malowniczych tras drogowych w Europie.

Administracyjnie teren ten znajduje się w granicach hrabstwa Antrim i podlega ścisłemu reżimowi ochrony, co wynika z jego znaczenia przyrodniczego i naukowego. Większość obszaru, bo aż 95% lądu, znajduje się w posiadaniu i pod zarządem National Trust – organizacji non-profit, dedykowanej ochronie zabytków i przyrody w Wielkiej Brytanii, która przejęła opiekę nad tym miejscem w 1961 roku. Pozostałe 5% pozostaje w rękach prywatnych, natomiast obszar między linią przypływu i odpływu oraz dno morskie stanowią własność Crown Estate. Całość chronionego obszaru UNESCO obejmuje około 70 hektarów na lądzie i 160 hektarów w strefie morskiej.

Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej

Lokalni mieszkańcy znali to miejsce od zawsze, jednak oficjalne ogłoszenie jego istnienia w kręgach naukowych jest datowane na końcówkę XVII wieku. W 1692 roku biskup Derry, William King, odwiedził to miejsce i jako pierwszy sporządził notatki na jego temat, ale to sir Richard Bulkeley z Trinity College w Dublinie sprawił, że Grobla stała się przedmiotem zainteresowania europejskich naukowców.

W 1693 roku Bulkeley przedstawił Towarzystwu Królewskiemu w Londynie referat oparty na relacji uczonego z Cambridge, który odwiedził formację latem poprzedniego roku. W tym czasie pochodzenie kolumn było przedmiotem gorących sporów. Pojawiały się teorie, według których formacja została wykuta przez ludzi za pomocą dłut i kilofów. Inni twierdzili, że to dzieło gigantów, a jeszcze inni widzieli w niej rzadki rodzaj naturalnych kryształów rosnących na dnie oceanu.

Przełom w rozumieniu natury Grobli nastąpił dzięki sztuce. W 1739 roku artystka Susanna Drury wykonała serię precyzyjnych akwareli przedstawiających kolumny, które w 1743 roku zostały rozpowszechnione w formie miedziorytów w całej Europie. Ryciny Drury znacząco zwiększyły zainteresowanie formacją na arenie międzynarodowej, przyciągając uwagę najwybitniejszych uczonych tamtej epoki. W 1765 roku informacja o Grobli pojawiła się we francuskiej „Encyclopédie”, a w 1771 roku francuski geolog Nicolas Desmarest jako pierwszy postawił tezę, że formacja jest wynikiem dawnej aktywności wulkanicznej.

Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu

60 milionów lat temu region dzisiejszej Irlandii Północnej nawiedzały gwałtowne procesy tektoniczne, związane z rozpadem superkontynentu i „narodzinami” Oceanu Atlantyckiego. To właśnie wtedy doszło do serii potężnych erupcji szczelinowych, w wyniku których płynna lawa bazaltowa wdarła się w pokłady kredy, tworząc rozległe jeziora lawowe na płaskowyżu Antrim.

Słynne kolumny powstały w procesie stygnięcia lawy. W miarę jak temperatura masy bazaltowej spadała, dochodziło do jej kurczenia się. Spadek temperatury następował od góry – w następstwie kontaktu z powietrzem, i od dołu – w wyniku kontaktu z chłodniejszym podłożem. To sprawiło, że wewnątrz masy powstawały potężne naprężenia. Pęknięcia zaczęły rozchodzić się w sposób geometryczny, tworząc pionowe kolumny.

Współczesne badania, w tym analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Toronto i Uniwersytetu w Liverpoolu, precyzyjnie określają warunki, w jakich powstała Grobla Olbrzyma:

• temperatura pękania – bazalt zaczął dzielić się na kolumny w temperaturze między 840 a 890 stopni Celsjusza;
• tempo stygnięcia – ustalono, że im wolniej stygła lawa, tym większa była średnica powstałych kolumn. W Grobli Olbrzyma średnica ta wynosi zazwyczaj od 38 do 51 cm;
• geometria – choć dominują sześciokąty (ok. 50% kolumn), proces pękania wytworzył również struktury o trzech, czterech, pięciu, siedmiu, ośmiu, a nawet dziewięciu bokach.

Charakterystyczną cechą kolumn są również poziome pęknięcia, które dzielą długie filary na mniejsze segmenty. Cała formacja składa się z około 40 tys. takich tworów, z których najwyższe osiągają około 12–15 metrów wysokości.

Finn McCool i mityczna budowla

Dla lokalnej ludności i wielu osób odwiedzających to miejsce, Grobla Olbrzyma jest nierozerwalnie związana z postacią Fionna mac Cumhailla, znanego jako Finn McCool – legendarnego irlandzkiego herosa i przywódcy wojowników Fianna. Zanim nauka wyjaśniła wulkaniczną naturę tego miejsca, to właśnie mity stanowiły jedyne wytłumaczenie dla tak nienaturalnie regularnych kształtów.

Najpopularniejsza wersja legendy głosi, że Finn zbudował groblę jako most przez morze do Szkocji, aby móc zmierzyć się ze swoim rywalem, gigantem Benandonnerem. Kiedy jednak ujrzał przeciwnika z bliska, zrozumiał, że ten jest znacznie większy i silniejszy. Rzucił się do ucieczki, a jego żona, Oonagh, uratowała go dzięki sprytowi – przebrała męża za niemowlę i położyła w wielkiej kołysce. Kiedy Benandonner przybył do Irlandii i zobaczył „dziecko”, ogarnął go lęk. Pomyślał, że jeśli niemowlę jest tak ogromne, to ojciec musi być prawdziwym tytanem. Benandonner uciekł z powrotem do Szkocji, niszcząc za sobą groblę, by uniemożliwić pościg. Pozostałości tego mitycznego traktu mają być widoczne do dziś jako Grobla Olbrzyma w Irlandii i Jaskinia Fingala na szkockiej wyspie Staffa.

Skarb La Girony

W historii Grobli zapisał się rozdział związany z Wielką Armadą. W 1588 roku, po nieudanej próbie inwazji na Anglię, hiszpańska flota próbowała powrócić do domu, opływając Szkocję i Irlandię. 26 października, podczas niszczycielskiego sztormu, galeas La Girona uderzył w skały Lacada Point w pobliżu Grobli Olbrzyma. Przeciążony statek zatonął niemal natychmiast. Przeżyło zaledwie dziewięć osób.

Przez stulecia skarb La Girony spoczywał nienaruszony na dnie morza, aż do 1967 roku, kiedy to belgijski archeolog podwodny, Robert Sténuit, zlokalizował wrak. Wydobyto wówczas niesamowitą kolekcję:

• złote i srebrne monety,
• biżuterię,
• 11 z 12 agatowych kamei z wizerunkami rzymskich władców,
• działa z brązu,
• przedmioty codziennego użytku.

Co warto zobaczyć podczas wizyty?

Grobla Olbrzyma to nie tylko słynny „bruk” schodzący do morza, ale cały kompleks formacji skalnych i ścieżek klifowych. Główne atrakcje można podzielić na trzy sekcje bazaltowe oraz liczne formy erozyjne, które dzięki wyobraźni turystów zyskały własne nazwy.

Sekcje bazaltowe

Największym obszarem kolumn jest Grand Causeway. Zaczyna się u stóp klifów i znika pod falami Atlantyku. To właśnie tam kolumny tworzą najbardziej regularną, płaską powierzchnię, po której można spacerować.

Ciekawie prezentuje się też Grobla Środkowa, czyli Middle Causeway. Jest znana ze struktur nazywanych „plastrem miodu”. Charakteryzuje się kolumnami o idealnie geometrycznych kształtach, które najlepiej widać z góry.

Jedną z ważniejszych sekcji jest też Little Causeway. To mniejsza grupa kolumn, która dla schodzących główną drogą odwiedzających to miejsce jest pierwszym punktem kontaktu.

Najważniejsze formacje skalne

Podczas eksploracji terenu warto zwrócić uwagę na konkretne formy, które stały się symbolami regionu:

• Organy – to grupa pionowych kolumn na zboczu klifu o wysokości ok. 12 metrów, które przypominają gigantyczne piszczałki organowe;
• But Olbrzyma – samotna skała w zatoce Port Noffer, która w wyniku wietrzenia przybrała kształt buta. Według legendy Finn zgubił go podczas ucieczki;
• Krzesło Życzeń – naturalnie uformowane siedzisko z bazaltu. Tradycja głosi, że każdy, kto na nim usiądzie i wypowie życzenie, może liczyć na spełnienie swego pragnienia;
• Kominy – kilka wysokich kolumn oddzielonych od głównego klifu przez erozję. Według legendy, okręty Armady wzięły je za wieże obronne i otworzyły do nich ogień;
• Wielbłąd Olbrzyma – formacja u podnóża klifu, która przypomina odpoczywającego wielbłąda.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.