Bardejów (słow. Bardejov) leży w północno-wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, na obszarze historycznego regionu Szarysz. Miasto położone jest nad rzeką Topľa, na północnych krańcach Pogórza Ondawskiego, należącego do Beskidów.
WIDEO…
Powierzchnia Bardejowa wynosi około 72 km². Zostało do niego włączonych kilka pobliskich miejscowości, które stanowią obecnie dzielnice miasta, takie jak Bardejovská Nová Ves, Dlhá Lúka czy Bardejów-Zdrój (Bardejovské Kúpele).
Początki miasta i pierwsze wzmianki w kronikach
Historia osadnictwa na terenie dzisiejszego Bardejowa sięga neolitu. W średniowieczu obszar ten znajdował się w granicach Królestwa Węgier, a rozwój miejscowości wiązał się z osadnictwem słowiańskim i napływem ludności niemieckiej.
Pierwsza pisemna wzmianka o Bardejowie pochodzi z 1241 roku i została odnotowana w Kronice Ipatijewskiej. W dokumencie z 1247 roku król Węgier, Bela IV, rozstrzygał spór między niemieckimi osadnikami z Preszowa a cystersami związanymi z Bardejowem. W kolejnych dziesięcioleciach osada stopniowo zyskiwała znaczenie gospodarcze.
Rozkwit handlu i przywileje królewskie
Przełomowe znaczenie dla rozwoju Bardejowa miały przywileje królewskie. W 1320 roku Karol Robert Andegaweński przyznał mieszkańcom zwolnienia z części opłat i określił granice własności osady. W XIV i XV wieku miasto rozwijało się dzięki handlowi z Polską i Rusią, a jego kupcy korzystali między innymi z prawa składu.
W 1352 roku rozpoczęto budowę murów obronnych, a w 1365 roku Bardejów otrzymał prawo miecza. Rangę wolnego miasta królewskiego Bardejów uzyskał w 1376 roku. Rozwojowi gospodarczemu towarzyszyło powstawanie jarmarków, cechów i warsztatów rzemieślniczych.
Złoty wiek, kryzys i odbudowa
Przełom XVI i XVII wieku był okresem rozwoju kultury i edukacji. W 1539 roku założono w mieście ewangelickie gimnazjum, działały również biblioteka, teatr i drukarnie. W 1581 roku wydano tu przekład Małego katechizmu Marcina Lutra.
Późniejsze wojny, epidemie, pożary i wojny osłabiły miasto. Szczególnie dotkliwy był pożar z 1878 roku, który zniszczył znaczną część zabudowy w obrębie murów. Po II wojnie światowej rozpoczęto renowację historycznego centrum. W 1950 roku starówka została objęta ochroną jako rezerwat miejski, a w 2000 roku wraz z żydowskim suburbium trafiła na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Zabytki i atrakcje turystyczne – co warto zobaczyć w Bardejowie?
Najważniejsze atrakcje Bardejowa znajdują się w obrębie zabytkowego centrum. Zachowany układ urbanistyczny, gotyckie świątynie, średniowieczne fortyfikacje i renesansowy ratusz pokazują, jak rozwijało się dawne miasto.
Bazylika św. Idziego
Jednym z najważniejszych zabytków Bardejowa jest bazylika św. Idziego, której początki sięgają XIV wieku. Świątynię rozbudowano w XV stuleciu, a następnie wielokrotnie odnawiano.
W jej wnętrzu zachowało się jedenaście późnogotyckich ołtarzy skrzydłowych z lat 1460–1520. Znajdują się one w pierwotnych lokalizacjach, co zwiększa ich wartość historyczną i artystyczną. Wieża bazyliki stanowi punkt widokowy na starówkę i okolice.
Rynek i renesansowy ratusz
Centralnym punktem historycznego Bardejowa jest Radničné námestie, czyli plac ratuszowy. Otaczają go kamienice mieszczańskie o gotyckich początkach i późniejszych renesansowych przekształceniach.
Na środku placu stoi ratusz wzniesiony w latach 1505–1511. Jest on ciekawym przykładem budynku o późnogotyckim charakterze, ale z wyraźnymi elementami renesansowymi. Dawniej budynek był siedzibą władz miejskich, a obecnie mieszczą się w nim Muzeum Szaryskie i Muzeum Historii Bardejowa.
Mury obronne i skład soli
Bardejowskie fortyfikacje powstawały od XIV do XVI wieku. Do dziś zachowały się baszty, barbakan i fragmenty murów. Należą one do najcenniejszych zespołów miejskich umocnień na Słowacji.
W pobliżu nieistniejącej dziś Bramy Zachodniej znajduje się gotycko-renesansowy skład soli, po raz pierwszy wspomniany w 1489 roku. Przechowywano w nim sól sprowadzaną z polskich salin w Bochni i Wieliczce, a następnie transportowaną do innych miast Węgier.
Dziedzictwo żydowskie
Ważnym elementem dziedzictwa Bardejowa jest historyczne suburbium żydowskie, czyli część miasta należąca niegdyś do społeczności żydowskiej. W jego obrębie zachowały się obiekty związane z funkcjonowaniem dawnej gminy, między innymi synagoga, szkoła, łaźnia, rzeźnia i cmentarz.
Żydowska społeczność przez stulecia stanowiła istotną część historii miasta. W czasie II wojny światowej została niemal całkowicie zniszczona w wyniku deportacji i prześladowań.
Pozostałe zabytki
Podczas zwiedzania warto zwrócić uwagę również na kilka innych obiektów:
- kościół św. Jana Chrzciciela z klasztorem franciszkanów – świątynia o gotyckich początkach, przebudowana w późniejszych epokach;
- kościół ewangelicki św. Cyryla i Metodego – klasycystyczny obiekt wzniesiony w latach 1798–1808;
- cerkiew greckokatolicka świętych Piotra i Pawła – eklektyczna świątynia z początku XX wieku;
- Kalwaria – kompleks kaplic i kościół św. Krzyża, zbudowane w XIX wieku.
Zabytkowe centrum Bardejowa wyróżnia się połączeniem architektury sakralnej, mieszczańskiej i obronnej. Uzupełnieniem tego obrazu są ślady wielokulturowej historii miasta, widoczne między innymi w dziedzictwie żydowskim.
Bardejów-Zdrój – historyczne uzdrowisko u podnóża Beskidów
Niespełna 5 kilometrów od centrum miasta, u południowych podnóży Stebníckiej Magury znajduje się Bardejów-Zdrój (słow. Bardejovské Kúpele). Uzdrowisko leży w dolinie Bardejovskiego potoku i rozwijało się dzięki źródłom mineralnym, wykorzystywanym w lecznictwie od kilku stuleci.
Od źródeł mineralnych do uzdrowiska
Pierwsza wzmianka o źródłach pochodzi z 1247 roku. W 1505 roku pobierano już opłaty za kąpiele, co może wskazywać na istnienie podstawowej infrastruktury uzdrowiskowej. W XVII wieku przy źródłach wybudowano gospodę, a w kolejnym stuleciu powstały łazienki wyposażone w metalowe wanny.
Z czasem Bardejów-Zdrój stał się miejscem odwiedzanym przez mieszkańców regionu oraz polską i węgierską szlachtę. W XIX wieku uzdrowisko rozwijało się intensywnie, zyskując zaplecze noclegowe i lecznicze.
Europejskie elity i cesarzowa Sisi
O popularności uzdrowiska świadczyły wizyty przedstawicieli europejskich elit. Przebywali tu między innymi książę Adam Czartoryski, hrabia Ignacy Potocki, cesarz Józef II i car Aleksander I.
Szczególne znaczenie miał pobyt cesarzowej Elżbiety Bawarskiej, znanej jako Sisi, która w 1895 roku spędziła w Bardejowie-Zdroju trzy tygodnie. Jej wizytę upamiętnia brązowy pomnik ustawiony w 1903 roku przed domem leczniczym Alžbeta.
Rozwój uzdrowiska w XIX i XX wieku
Na początku XX wieku Bardejów-Zdrój dysponował rozbudowaną bazą noclegową i leczniczą. W 1913 roku znajdowało się tu około 1600 pokoi gościnnych, pijalnie wód, korty tenisowe i obiekty służące organizacji wydarzeń kulturalnych.
Rozwój przerwała I wojna światowa, podczas której na terenie uzdrowiska stacjonowało wojsko austriacko-węgierskie. W okresie międzywojennym podejmowano próby przywrócenia mu dawnego znaczenia, między innymi rozwijając ofertę inhalacji. W tym czasie na jego terenie pojawiły się również obiekty o funkcjach rekreacyjnych i kulturalnych, w tym amfiteatr. Z kolei w czasie II wojny światowej w uzdrowisku działał niemiecki szpital wojskowy.
Bardejów-Zdrój współcześnie
Współczesne uzdrowisko wykorzystuje źródła mineralne w ramach lecznictwa uzdrowiskowego. Wody są dostępne między innymi w pijalni oraz w obiektach leczniczo-balneologicznych. Oferta obejmuje zabiegi związane przede wszystkim z chorobami przewodu pokarmowego i zaburzeniami przemiany materii.
Na terenie Bardejowa-Zdroju znajdują się sanatoria, hotele, baseny i korty tenisowe. Ważną atrakcją jest także ulokowane na obszarze uzdrowiska Muzeum Architektury Ludowej. Skansen prezentuje tradycyjną zabudowę regionu Szarysz, w tym drewniane budynki mieszkalne i obiekty sakralne.
Źródło: Slovakia Travel
