Przejeżdżając przez Stare Kiejkuty łatwo się domyślić, dlaczego w latach 70. XX wieku to właśnie tam Edward Gierek podjął decyzję o utworzeniu tajnej bazy szkolącej szpiegów Polski Ludowej. Gęste, mazurskie bory iglaste idealne sprawdziły się jako miejsce, gdzie odcięci od świata uczniowie zdobywali umiejętności wywiadowcze. 30 lat później, za sprawą pobliskiego lotniska, o mazurskiej wsi ponownie usłyszał świat. Dziś w Starych Kiejkutach mieszają się wstrząsające historie z sielankowym krajobrazem Krainy Tysiąca Jezior.
WIDEO…
Stare Kiejkuty na przestrzeni lat
Pierwsze wzmianki o osadnictwie w okolicy Starych Kiejkut pochodzą z samego końca XIV wieku. Wieś powstała na terenie dawnej osady Prusów – bałtyckich ludów zamieszkujących w średniowieczu tereny Prus właściwych. Ślady ludzkiej działalności nad jeziorami Starokiejkuckim i Wałpusz sięgają jednak zdecydowanie dalej, o czym świadczy prehistoryczne cmentarzysko z epoki brązu odnalezione na terenie dzisiejszej miejscowości.
W 1406 roku Stare Kiejkuty były już wsią czynszową obejmującą 18 łanów, lokowaną na prawie chełmińskim. Istotną rolę od początku odgrywało tu bartnictwo. Mieszkańcy pozyskiwali miód z okolicznych lasów, hodując pszczoły w barciach (sztucznie wydrążonych dziuplach). Jeszcze w XVIII wieku znaczna część gospodarzy zajmowała się pszczelarstwem leśnym. W kolejnych stuleciach miejscowość rozwijała się jako typowa mazurska osada rolnicza – w XVII wieku zyskała własną karczmę, a w XVIII wieku szkołę.
Wielowiekowa przynależność Starych Kiejkut do Prus Wschodnich odbiła się na wynikach plebiscytu z 1920 roku. W głosowaniu mającym rozstrzygnąć o przynależności państwowej Mazur, Warmii i Powiśla w Starych Kiejkutach oddano 297 głosów za pozostaniem w granicach Niemiec i ani jednego za przyłączeniem do Polski. Ostatecznie po zakończeniu II wojny światowej wieś znalazła się w granicach państwa polskiego, a niemiecką nazwę Alt Keykuth zastąpiły dzisiejsze Stare Kiejkuty.
Tajna szkoła szpiegów
Na okres Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej przypada najbardziej intensywny infrastrukturalny rozwój Starych Kiejkut. Teren dawnej mazurskiej składnicy harcerskiej i powojennego obiektu wypoczynkowego został przekształcony w Ośrodek Kształcenia Kadr Wywiadowczych. Za tą enigmatyczną nazwą kryła się prawdziwa szkoła szpiegów, gdzie w ukryciu uczono technik pracy tajnego funkcjonariusza. Plan zajęć obejmował m.in. naukę języków obcych, szkolenia dynamicznej jazdy samochodem (przydatnej w sytuacji konieczności ucieczki tajnego agenta) oraz warsztaty pozyskiwania wiedzy na temat służb państw NATO.
Aby zostać uczestnikiem rocznego programu w Starych Kiejkutach, trzeba było przejść wymagający proces rekrutacyjny. W poszukiwaniach kandydatów na szpiegów zwracano szczególną uwagę na pamięć, spostrzegawczość oraz odporność psychiczną na sytuacje stresowe.
Szkolenie w ośrodku wyróżniało się na tle innych polskich placówek edukacyjnych nie tylko programem. Szpiegowskim adeptom zapewniono wręcz luksusowe warunki zdobywania wiedzy. Uczniowie zakwaterowani byli w dwuosobowych apartamentach o wysokim standardzie, a na terenie obiektu powstały m.in. kryty basen oraz sala gimnastyczna.
Prawdziwym rarytasem była stołówka, do pracy w której zatrudniono szefa kuchni z warszawskiego Grand Hotelu. Zadbanie o wykwintną kuchnię miało nauczyć początkujących szpiegów zasad etykiety i dobrego zachowania, które ułatwi im w przyszłości pracę „pod przykrywką". W Starych Kiejkutach działał również bar zaopatrzony w produkty w tamtych czasach trudno dostępne na terenie Polski – czekoladę i zachodnie alkohole.
Wysoki standard kształcenia w Kiejkutach sprawił, że pod koniec lat 70. cywilny wywiad PRL stał się prawdziwą potęgą, ustępując na arenie międzynarodowej jedynie służbom amerykańskim i sowieckim. Mazurski ośrodek działa do dziś, służąc jako tajny obiekt polskiej Agencji Wywiadu. W jego historii po czasach, kiedy komunistyczne władze szkoliły w mazurskiej wsi przyszłych wywiadowców, zdarzył się jeszcze jedno wydarzenie (a właściwie ich ciąg), które wzburzyło media na całym świecie.
Międzynarodowe zbrodnie w Kiejkutach
Na samym początku XXI wieku o terenach za kolczastym drutem w Starych Kiejkutach zrobiło się głośno w międzynarodowej prasie. Media z całego globu nie skupiały się jednak na pięknie Jeziora Starokiejkuckiego, lecz na aferze, w której główną rolę odgrywali funkcjonariusze amerykańskiej agencji wywiadowczej CIA. Po zamachach z 11 września 2001 roku polskie władze zgodziły się na ścisłą współpracę wywiadowczą ze Stanami Zjednoczonymi w ramach tzw. wojny z terroryzmem. W dawnym ośrodku z czasów komunizmu rozpoczęło działalność tajne więzienie dla tzw. więźniów wysokiego znaczenia. W Kiejkutach miał być przesłuchiwany m.in. Chalid Szajch Muhammad (uważany za głównego architekta zamachów z 11 września).
Międzynarodowe oburzenie wywołały doniesienia o sposobie, w jaki CIA pozyskiwała informacje od podejrzanych. Oficerowie stosowali tzw. wzmocnione techniki przesłuchań. W arsenale praktyk bezwzględnych śledczych znajdowały się m.in. waterboarding (metoda tortur polegająca na polewaniu wodą twarzy przykrytej tkaniną lub folią), rażenie prądem oraz zastraszanie. Po wyniszczających torturach więźniowie byli ponownie transportowani na lotnisko w Szymanach, skąd prywatnym odrzutowcem lecieli do bazy Guantanamo na Kubie.
Choć polskie władze przez lata stanowczo wypierały się obecności tajnego więzienia CIA, śledztwa dziennikarskie i raporty międzynarodowe ostatecznie ujawniły prawdę o obiekcie w Starych Kiejkutach. Przełomem okazał się wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 2014 roku, który uznał Polskę za winną naruszenia praw człowieka poprzez przyzwolenie na nielegalne więzienie oraz torturowanie podejrzanych i nakazał wypłatę zadośćuczynienia.
Były prezydent Aleksander Kwaśniewski przyznał po latach, że udostępnienie bazy Amerykanom odbyło się za jego wiedzą w imię polskiej racji stanu, choć zaprzeczał, jakoby wiedział o stosowaniu tam metod przemocowych. Z kolei krajowe śledztwo prokuratorskie w tej sprawie, ciągnące się niemal dwie dekady, zakończyło się ostatecznie jego umorzeniem. Strona amerykańska nie została obciążona żadnymi finansowymi kosztami.
Współczesny krajobraz Starych Kiejkut – co zobaczyć?
W mazurskiej wsi nie znajdziemy żadnych form upamiętnienia osób, które w wyniku amerykańskich przesłuchań ucierpiały w trakcie tortur. Żadna tablica pamiątkowa, pomnik czy inna forma nie przypomina nam o historii obiektu, który najpierw stał się istnym rajem dla uczniów ośrodka, by później zmienić się w piekło dla tych, którzy nad Jeziorem Starokiejkuckim byli przesłuchiwani.
Za kolczastym drutem do dzisiaj znajduje się Szkoleniowy Ośrodek Agencji Wywiadu, gdzie funkcjonariusze nadal przechodzą specjalistyczne przygotowanie zawodowe. O historii tej części wsi przypominają jedynie żółte tabliczki zakazujące wejścia na teren wojskowy. To one oddzielają mazurską sielankę od trudnych doświadczeń miejsca, które swoim przeznaczeniem nijak nie pasuje do pobliskich, pełnych spokoju jezior.
Okolice Starych Kiejkut nadal oferują wiele interesujących form spędzania wolnego czasu. Plaże nad pobliskimi jeziorami Wałpusz, Marksoby i Łęsk to idealne miejsce na odpoczynek w samym sercu natury. Bogata baza noclegowa sprawi, że ci, którzy zdecydują się na mazurskie wczasy, na pewno znajdą coś dla siebie.
Kojący charakter ma również pobliska Puszcza Piska. Największy kompleks leśny na Mazurach, zachwyca gęstą siecią malowniczych szlaków pieszych, rowerowych oraz unikatową dziką przyrodą. Do jej najważniejszych atrakcji należy spływ legendarną, meandrującą rzeką Krutynią, uważaną za jeden z najpiękniejszych szlaków kajakowych w całej Europie. Na miłośników natury czekają również rezerwat Żubrów w Wolisku oraz Park Dzikich Zwierząt w Kadzidłowie, które umożliwiają bliskie spotkanie z rzadkimi gatunkami fauny.
Jak dojechać do Starych Kiejkut?
Stare Kiejkuty znajduje się w odległości raptem 11 kilometrów od pobliskiego Szczytna, w którym funkcjonuje dworzec kolejowy. Do miasta dojeżdżają zarówno regionalne koleje, jak i połączenia ogólnokrajowe. Przejazdy do Kiejkut realizują lokalni przewoźnicy autobusowi. Autem należy kierować się drogą krajową nr. 58 w kierunku północnego wschodu. Trasa prowadzi m.in. wzdłuż Jeziora Wałpusz. Stare Kiejkuty leżą bezpośrednio przy niej.
Źródła: Ciekawostkihsitoryczne.pl, Amnesty International, Onet, Encyklopedia Warmia Mazury
