Nidzica słynie z gotyckiego zamku. Jednak to wyjątkowe miasto oferuje też inne atrakcje

Spis treści:

1. Brama na Mazury
2. Od plemion pruskich do czasów współczesnych
3. Atrakcje Nidzicy

Nidzica często jest nazywana miastem jednego zabytku. Prawdą jest, że miasto kojarzy się przede wszystkim z krzyżackim zamkiem, jednak twierdzenie, że nie oferuje nic poza średniowieczną twierdzą jest wyjątkowo niesprawiedliwe.

Brama na Mazury

Nidzica jest zlokalizowana w północno-centralnej części Polski, zajmując strategiczne miejsce na pograniczu historycznych Mazur i Mazowsza. Pod względem administracyjnym miasto jest siedzibą powiatu nidzickiego oraz gminy miejsko-wiejskiej w województwie warmińsko-mazurskim.

W ujęciu geograficznym miasto znajduje się na pograniczu Pojezierza Mazurskiego i Niziny Mazowieckiej, na obszarze Garbu Lubawskiego. Rozciąga się nad rzeką Nidą, która jest kluczowym elementem hydrologicznym tego obszaru.

Walory przyrodnicze i krajobrazowe

Krajobraz wokół Nidzicy jest podręcznikowym przykładem rzeźby polodowcowej, ukształtowanej podczas ostatniego zlodowacenia. Teren charakteryzuje się pagórkowatością, obecnością licznych jezior rynnowych i rozległych sandrów pokrytych borami sosnowymi.

Dominującym elementem krajobrazu jest Puszcza Napiwodzko-Ramucka, która stanowi naturalną ostoję dla wielu rzadkich gatunków flory i fauny. Na terenie powiatu nidzickiego utworzono liczne rezerwaty, które chronią unikatowe w skali kraju zjawiska przyrodnicze, w tym:

• rezerwat „Źródła rzeki Łyny” prof. Romana Kobendzy – to najbardziej spektakularny obiekt przyrodniczy w regionie, zlokalizowany w odległości ok. 10–12 km na północ od miasta. Na powierzchni ponad 120 ha zachodzi tam zjawisko erozji wstecznej, rzadko spotykane na terenach nizinnych. Rzeka Łyna bierze tam swój początek w postaci licznych wysięków i strumyków wypływających ze stromych zboczy doliny, tworząc malowniczy, niemal górski krajobraz;
• rezerwat „Jezioro Orłowo” – skupia się na ochronie żółwia błotnego, gatunku rzadkiego i zagrożonego wyginięciem. Obecność tego gada świadczy o wysokim stopniu naturalności tamtejszych akwenów i terenów podmokłych;
• rezerwaty „Koniuszanka I” i „Koniuszanka II” – pierwszy chroni przyrodę nieożywioną i specyficzne formy terenu, z kolei drugi obejmuje malowniczy przełomowy odcinek rzeki Koniuszanka, porośnięty starodrzewem dębowym.

Mówiąc o krajobrazie nidzickich pól i lasów, nie sposób nie wspomnieć o Kamieniu Tatarskim, zlokalizowanym w odległości ok. 2 km na południowy wschód od miasta, we wsi Tatary. Jest to jeden z największych głazów narzutowych na Mazurach, stanowiący pomnik przyrody nieożywionej. Jego obwód wynosi 19 m, wysokość – ponad 2 m, a długość przekracza 6,5 m.

Od plemion pruskich do czasów współczesnych

Lokalizacja Nidzicy od wieków determinowała jej obronny charakter. Położenie nad bagnistą doliną rzeki Nidy, w otoczeniu gęstych lasów, czyniło z niej naturalną fortecę. Nic dziwnego, że Krzyżacy właśnie tam wznieśli fortecę strzegącą południowej granicy państwa zakonnego. Jednak zanim nad Nidą pojawili się rycerze w białych płaszczach, na tamtejszym wzgórzu istniało Naito – drewniany gród Prusów, który dał początek późniejszemu Neidenburgowi.

Rządy zakonu krzyżackiego

Ekspansja krzyżacka na tamtejsze tereny rozpoczęła się w połowie XIII wieku. Około 1266–1268 roku założyli oni pierwszy drewniany obiekt obronny, który miał zabezpieczać podbite terytoria Sasinów.

Właściwy rozwój ośrodka miejskiego przypada na XIV stulecie. W 1370 roku rozpoczęła się budowa murowanego zamku, zainicjowana przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode. 7 grudnia 1381 roku osada uzyskała prawa miejskie na prawie chełmińskim. Nidzica stała się wówczas nie tylko siedzibą prokuratora zakonnego, ale także kluczowym elementem w strukturze zamków obronnych, chroniących państwo krzyżackie przed atakami ze strony Mazowsza.

W 1410 roku, po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem, zamek w Nidzicy został zajęty bez walki przez wojska dowodzone przez Władysława Jagiełłę. Po pokoju toruńskim miasto wróciło pod rządy zakonne. W 1525 roku, po sekularyzacji zakonu, Nidzica weszła w skład Prus Książęcych jako lenno Królestwa Polskiego. Okres ten przyniósł miastu ożywienie gospodarcze, ale i nowe wyzwania społeczne. W 1549 roku osiedlili się tam bracia czescy, uciekający przed prześladowaniami religijnymi, co wprowadziło do miasta unikatowy ferment intelektualny i religijny. Ich obecność trwała aż do 1945 roku.

Nowożytna Nidzica

XIX wiek przyniósł duże zmiany urbanistyczne. Przy okazji modernizacji miasta wyburzono część dawnych fortyfikacji. W 1828 roku rozebrano stary ratusz, a w 1840 roku Bramę Niemiecką, co miało ułatwić komunikację wewnątrz rozrastającego się ośrodka. Kluczowym impulsem dla rozwoju przemysłu było otwarcie linii kolejowej w 1885 roku, łączącej Nidzicę z Olsztynem i Mławą. W tym okresie powstał również słynny browar parowy, który stał się fundamentem dla dzisiejszej miodosytni.

Wiek XX był dla Nidzicy okresem niemal całkowitej zagłady. W 1914 roku miasto zostało spalone przez wojska rosyjskie. W okresie międzywojennym podjęto trud odbudowy, jednak II wojna światowa przyniosła jeszcze większe zniszczenia. W styczniu 1945 roku miasto zostało zbombardowane przez lotnictwo radzieckie i spalone, co doprowadziło do obrócenia w ruinę 80% zabudowy, w tym zamku i historycznego centrum.

27 maja 1945 roku radziecka komendantura oficjalnie przekazała Nidzicę polskiej administracji. Powojenna historia to proces żmudnej rekonstrukcji, w tym odbudowa zamku w latach 1958–1965.

Atrakcje Nidzicy

Współczesna Nidzica to jeden z najważniejszych punktów na Szlaku Zamków Gotyckich. Mimo wojennych zniszczeń, miasto zachowało wiele unikatowych obiektów.

Perła mazurskiego gotyku

Zamek w Nidzicy to bez wątpienia jedna z najwspanialszych twierdz w regionie. Wzniesiony na wysokim wzgórzu, góruje nad miastem swoją masywną, ceglaną bryłą. Architektura tego niezwykłego obiektu jest o tyle specyficzna, że odbiega od typowego dla Krzyżaków układu konwentualnego. Jest to zamek prokuratorski, o planie prostokąta 62x44 m, z czterema skrzydłami otaczającymi wewnętrzny dziedziniec.

Najbardziej reprezentacyjne jest skrzydło zachodnie, ozdobione dekoracyjnymi szczytami i posiadające wnętrza przykryte sklepieniami gwiaździstymi. Można tam zobaczyć skarby takie jak:

• Sala Rycerska,
• kaplica zamkowa,
• lochy głodowe,
• krużganki obronne.

Obecnie zamek pełni funkcję miejskiego centrum kultury. Mieści się tam Muzeum Ziemi Nidzickiej, biblioteka publiczna, a także hotel i restauracja.

Muzeum Ziemi Nidzickiej

Skoro o muzeum mowa, należy wspomnieć, że ta wyjątkowa placówka daje wyjątkową możliwość poznania mazurskiej tożsamości. Ekspozycja jest podzielona na kilka sekcji, do których należą:

• Sekcja Etnograficzna – gdzie głównym eksponatem jest skrzynia mazurska, symbol dawnej kultury ludowej tego regionu;
• Sekcja Historyczna – prezentująca makiety dawnej Nidzicy i artefakty odnalezione podczas prac archeologicznych, w tym autentyczny topór bitewny;
• Sekcja Militarna – poświęcona wielkim bitwom w regionie, ze szczególnym uwzględnieniem bitwy pod Tannenbergiem (Stębarkiem) w 1914 roku;
• Sala Tortur – prezentująca repliki narzędzi używanych w średniowiecznym sądownictwie.

Zabytki

Poza zamkiem miasto oferuje kilka innych obiektów o dużej wartości historycznej. Należą do nich:

• ratusz miejski z 1923 roku,
• XIV-wieczny kościół Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Wojciecha,
• gotycki klasztorek z XIV wieku,
• mury obronne,
• Browar Zamkowy z 1868 roku.

Miodosytnia Nidzica

Miodosytnia działa w ceglanym budynku dawnego browaru i stanowi kontynuację regionalnego rzemiosła. Każdy smakosz tego wyjątkowego trunku powinien odwiedzić sklep firmowy.

Wioska Garncarska w Kamionce

W odległości zaledwie 7 km od Nidzicy znajduje się Wioska Garncarska – unikatowa wioska tematyczna, która stała się symbolem rewitalizacji tradycyjnych zawodów. Turyści mogą tam nie tylko podziwiać pracę rzemieślników, ale także sami spróbować swoich sił w toczeniu na kole garncarskim, lepieniu z gliny, malowaniu na szkle i wytwarzaniu świec woskowych.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.