Nagrodę przyznaje od 2013 roku Narodowe Centrum Nauki (NCN), czyli agencja zajmująca się rozdysponowywaniem grantów dla naukowców ze środków z budżetu państwa. Nagroda NCN, obok Nagród Fundacji na rzecz Nauki Polskiej i Nagrody Polskiej Akademii Nauk, jest najbardziej cenionym laurem przyznawanym za najbardziej doniosłe osiągnięcia w badaniach podstawowych prowadzonych w polskich instytucjach naukowych.
WIDEO…
Nagrodę NCN mogą otrzymać badacze, którzy swoją pracą poszerzają granice wiedzy i wnoszą istotny wkład w naukę światową. Laureaci są wybierani w trzech obszarach: nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce, nauk ścisłych i technicznych oraz nauk o życiu. Oto, kogo nagrodzono w tym roku. Laury po raz pierwszy wręczono na Zamku Królewskim na Wawelu.
Matematyk dr hab. Piotr Achinger i geometria algebraiczna
Dr hab. Achinger z Instytutu Matematycznego PAN został nagrodzony za przełomowe wyniki badań dotyczących rozmaitości algebraicznych nad ciałami o charakterystyce dodatniej i ciałami niearchimedesowymi. – W matematyce, którą się zajmuję, odkrywamy zaskakujące połączenia między pozornie niezwiązanymi tematami: między algebrą a topologią czy między teorią liczb a fizyką matematyczną. Staram się opisać kształty rozmaitości algebraicznych, co ma nieoczekiwane związki z teorią liczb. Tematem przewodnim są grupy podstawowe, matematyczne obiekty opisujące, w jaki sposób na danej przestrzeni można zawiązać sznurek. Jest to trudne zadanie, ponieważ we wszechświecie czystej algebry sznurek nie istnieje, a rozważane przestrzenie przypominają trochę chmury kosmicznego pyłu – mówi nagrodzony.
Achinger w ośmiu pracach rozwiązał klasyczne problemy geometryczne w nowym, trudniejszym kontekście. W swoich analizach nawiązuje m.in. do koncepcji lustrzanej symetrii i rozwija zagadnienia badane przez laureatów Medalu Fieldsa Petera Scholzego i Pierre'a Deligne’a. Od 2025 roku Piotr Achinger pracuje jednocześnie w Warszawie i w Kijowie, na nowo utworzonym wydziale matematyki w Kyiv School of Economics.
Archeolog dr Dawid Kobiałka i badanie trudnego dziedzictwa
Archeologia często kojarzona jest z beztroską pracą i odkrywaniem zagadek sprzed tysiącleci. W przypadku dr. Kobiałki jest jednak inaczej. Naukowiec otrzymał nagrodę za interdyscyplinarne badania archeologiczne miejsc masowych zbrodni z czasów II wojny światowej. Dr Dawid Kobiałka z Katedry Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa na Uniwersytecie Łódzkim para się archeologią sądową, archeologią zbrodni, archeologią niedawnej przeszłości i współczesnych konfliktów zbrojnych, a także studiami nad dziedzictwem oraz archeologią publiczną i wspólnotową.
Archeolog pochodzi z Chojnic, gdzie jako dziecko zetknął się z trudną historią tego miejsca – w okolicy znajduje się tzw. Dolina Śmierci. – To miejsce to krajobraz terroru. Tutaj w czasie II wojny światowej dochodziło do masowych rozstrzeliwań. Trzy dekady później, już nie jako chłopczyk, ale doktor archeologii, wraz z grupą naukowców, wolontariuszy, społeczników i prokuratorów IPN wróciłem do tego miejsca w celu odnalezienia szczątków ofiar. Badania doprowadziły do odnalezienia około 700 ofiar, 700 Polaków, naszych rodziców, dziadków, pradziadków – mówi.
Chojnice to jedno z wielu miejsc, które jest celem badań laureata. Szeroki prace prowadzi również na terenie obozu Lamsdorf (Łambinowice), w którym w latach 1943–1944 zmarło 60 włoskich jeńców, a ich mogił szukano od zakończenia wojny. Wszystkich udało się zidentyfikować z imienia i nazwiska. Badacze dotarli też do niektórych ich potomków.
Badania dr. Kobiałki mają wymiar społeczny. Pozwalają pełniej opisać historię ziem, na których w czasie wojny dochodziło do masowych zbrodni, i uwzględnić ofiary, które dotąd pozostawały w cieniu Auschwitz.
Dr hab. Paweł Sikorski i swoisty język RNA
Paweł Sikorski jest profesorem na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem grupy naukowej Laboratorium Epitranskryptomiki w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych UW. Ten naukowiec otrzymał Nagrodę NCN za zrozumienie tego, jak komórki rozpoznają dwuniciowe RNA (dsRNA) i przekształcają ten sygnał w precyzyjną odpowiedź biologiczną. – W nauce najbardziej fascynuje mnie moment, kiedy wynik eksperymentu zmusza nas do spojrzenia na problem inaczej niż początkowo zakładaliśmy. Właśnie wtedy najczęściej pojawiają się najciekawsze pytania – mówi nagrodzony.
Obiekt badań naukowca, dwuniciowe RNA, działają w komórce jak sygnał alarmowy. Uruchamiają odporność wrodzoną, która jest pierwszą linią obrony organizmu. Jednak ta reakcja musi być kontrolowana, bo zbyt silna może uszkadzać komórki i prowadzić do rozwoju chorób autoimmunologicznych. Dr hab. Sikorski wykazał, że sposób reakcji komórki zależy od cech cząsteczek RNA, m.in. od ich długości, budowy końców i modyfikacji chemicznych.
– RNA towarzyszy mi właściwie przez całą moją drogę naukową. W swoich badaniach staram się zrozumieć, w jaki sposób komórki rozpoznają RNA i jak na nie reagują. W naszym laboratorium badamy, jak różne właściwości RNA – struktura, długość czy modyfikacje chemiczne – wpływają na odpowiedź komórki – opowiada naukowiec.
Uzyskana wiedza będzie mogła zostać zastosowana w medycynie. – Wiedza zdobyta dzięki naszym badaniom pozwala nie tylko lepiej zrozumieć podstawowe mechanizmy biologii komórki, ale również bardziej świadomie projektować terapeutyki oparte na RNA – podkreśla laureat.
Źródło: NCN
