Co roku na początku października cały świat śledzi ogłoszenia kolejnych laureatów Nagrody Nobla, jednej z najbardziej prestiżowych nagród na świecie. Uważny obserwator szybko zauważy jednak brak całej grupy dyscyplin, które dziś kształtują naukę i technologię. Wśród pięciu klasycznych kategorii, które Alfred Nobel wymienił w swoim testamencie z 1895 roku, znalazły się: fizyka, chemia, fizjologia lub medycyna, literatura oraz działalność pokojowa, ale zabrakło matematyki, nazywanej przecież królową nauk.
WIDEO…
Dlaczego Alfred Nobel pominął matematykę?
Sam Alfred Nobel nigdy nie podał oficjalnego powodu pominięcia matematyki, zatem histrykom pozostają tu jedynie spekulacje. Z jego testamentu wynika jedynie, że nagrody miały trafiać do osób, które przyniosły „największą korzyść ludzkości”, a wynalazca i przemysłowiec cenił przede wszystkim osiągnięcia o bezpośredniej, praktycznej użyteczności. Mozna jednak zadać tu pytanie, dlaczego postanowił nadradzać pisarzy i poetów, skoro był takim pragmatykiem i racjonalistą?
Najbardziej wiarygodne wyjaśnienie mówi, że Nobel po prostu nie interesował się matematyką ani nauką czysto teoretyczną i uznał ją za zbyt abstrakcyjną, by trafiła do grona wyróżnianych dziedzin. W opracowaniach pojawia się też dodatkowy argument: za życia Nobla istniały już w Szwecji prestiżowe nagrody matematyczne, więc mógł uznać kolejną za zbędną.
Medal Fieldsa i Nagroda Abela zastępują Nobla
Brak Nobla bynajmniej nie oznacza, że nie ma ważnych nagród w matamatyce. Równie prestiżowy jest Medal Fieldsa, którego ideę przyjęto na kongresie matematycznym w 1924 roku, a po raz pierwszy przyznano go w 1936 roku. Bywa nazywany „matematycznym Noblem”, ale zdobyć go jest nawet trudniej: trafia wyłącznie do matematyków, którzy nie ukończyli 40 lat, i jest wręczany tylko raz na cztery lata, a towarzysząca mu premia finansowa jest skromna (15 tysięcy dolarów kanadyjskich).
Nieco bliższym odpowiednikiem Nobla w matematyce jest Nagroda Abela, ustanowiona w 2002 roku przez rząd Norwegii dla upamiętnienia Nielsa Henrika Abela. Przyznaje się ją co roku, bez ograniczeń wiekowych, a jej wartość pieniężna, sięgająca 7,5 miliona koron norweskich, jest porównywalna z nagrodą noblowską.
Informatyka i AI czekają na Nagrodę Turinga
Współczesnej informatyki za czasów Nobla jeszcze nie było, więc i ona nie ma własnej kategorii. Jej symbolicznym odpowiednikiem stała się Nagroda Turinga, przyznawana od 1966 roku przez stowarzyszenie ACM i nazywana „informatycznym Noblem”. W 2024 roku otrzymali ją Andrew G. Barto i Richard S. Sutton za za opracowanie pojęciowych i algorytmicznych podstaw uczenia ze wzmocnieniem (reinforcement learning), a w 2025 roku Charles H. Bennett i Gilles Brassard za udział w rewolucji kwantowej w informatyce.
Granice systemu noblowskiego widać też w fizyce. W 2024 roku Nagrodę Nobla z fizyki otrzymali John Hopfield i Geoffrey Hinton za odkrycia, które umożliwiają uczenie maszynowe za pomocą sztucznych sieci neuronowych, choć badania te leżą u podstaw sztucznej inteligencji, a nie klasycznej fizyki. Dla samej dyscypliny AI nadal jednak nie istnieje dedykowana kategoria.
Kto jeszcze nie mieści się w Nagrodzie Nobla?
Lista nieobecnych dyscyplin jest znacznie dłuższa. Oto one, wraz z najważniejszymi nagrodami poza Noblem:
- Architektura: Nagroda Pritzkera, najważniejsze międzynarodowe wyróżnienie w tej dziedzinie, przyznawane co roku, żyjącym architektom
- Nauki o Ziemi: brak nagrody o znaczeniu porównywalnym do Nobla, choć kwestie klimatyczne bywają doceniane w ramach Pokojowej Nagrody Nobla lub fizyki.
- Nauki humanistyczne i społeczne (poza literaturą): socjologia, psychologia, filozofia, czy antropologia są pominięte, a myśliciele z tych obszarów bywają doceniani tylko wtedy, gdy ich praca silnie zazębia się z literaturą lub ekonomią, jak np. w przypadku filozofa Bertranda Russella.
Nagroda starsza od Nobla, czyli Medal Copleya
Ustanowiony w 1731 roku Medal Copleya to najstarsze i jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień naukowych na świecie, przyznawane corocznie przez londyńskie Royal Society. Choć początkowo nagradzano nim autorów najważniejszych eksperymentów prezentowanych Towarzystwu, z czasem zaczęto nagdadzać całokształt osiągnięć w dziedzinie nauk ścisłych i przyrodniczych.
Często uznawany za brytyjski odpowiednik Nagrody Nobla, Medal Copleya trafił już do ponad 270 laureatów, w tym przeszło sześćdziesięciu późniejszych noblistów. W tym elitarnym gronie znaleźli się giganci myśli naukowej, tacy jak Benjamin Franklin, Charles Darwin, Dmitrij Mendelejew, Albert Einstein czy Stephen Hawking. Przez długie dziesięciolecia zdominowany przez mężczyzn, w 1976 roku po raz pierwszy w historii powędrował do kobiety, którą została krystalografka Dorothy Hodgkin.
