Rzeźba ma około 175 cm średnicy i waży około 1300 kg. Zabytek liczy prawdopodobnie ponad 2000 lat. Jego pochodzenie wiąże się z czasami starożytnego Rzymu, jednak historycy nie ustalili jednoznacznie, w jakim celu został wykonany. Część badaczy jest zdania, że był to element infrastruktury wodnej, inni są zdania, że to przedmiot związany z praktykami religijnymi.
WIDEO…
Wygląd medalionu
Na powierzchni marmurowego krążka widnieje twarz o wyrazistych rysach. Oczy, nozdrza i usta są otwarte, a całość przypomina maszkaron, czyli dekoracyjne przedstawienie ludzkiego lub fantastycznego oblicza, spotykane w architekturze i rzeźbie.
Nie wiadomo, czy twórca od początku zamierzał przedstawić konkretne bóstwo. Wizerunek nie pozwala na jednoznaczną identyfikację i wśród badaczy pojawiają się różne interpretacje ikonograficzne. Rozpoznanie postaci ma znaczenie nie tylko dla historii sztuki, lecz także dla próby ustalenia, w jakim kontekście rzeźba była wykorzystywana.
Gdzie znajdują się Usta Prawdy?
Usta Prawdy znajdują się w przedsionku bazyliki Santa Maria in Cosmedin, przy Piazza della Bocca della Verità. Świątynia stoi w miejscu związanym ze starożytnym Forum Boarium, czyli targiem bydła. To właśnie położenie w pobliżu tych obiektów jest istotne dla hipotez dotyczących pierwotnego zastosowania marmurowego medalionu.
Rzeźba znajduje się przy lewej ścianie portyku bazyliki. Jej obecna lokalizacja nie jest jednak miejscem, w którym musiała znajdować się w starożytności. W XIII wieku medalion prawdopodobnie przeniesiono ze świątyni Herkulesa i ustawiono przy ścianie Santa Maria in Cosmedin. W XVII wieku trafił do przedsionka, gdzie pozostaje obecnie.
Dla osób planujących spacer po Rzymie okolice bazyliki mogą być interesujące ze względu na połączenie zabytków architektury, historii starożytnego miasta i średniowiecznej tradycji. Usta Prawdy są jednym z punktów, które pozwalają przyjrzeć się temu, jak dawne obiekty zmieniały swoje znaczenie na przestrzeni wieków.
Jakie są legendy związane z Ustami Prawdy w Rzymie?
Legenda na temat Ust Prawdy przyczyniła się do ich światowej rozpoznawalności. Według średniowiecznej opowieści rzeźba miała odgryzać dłoń osobie, która składała fałszywe świadectwo. Z czasem legenda została powiązana z próbą sprawdzania prawdomówności. Wkładanie ręki do otwartych ust stało się najbardziej charakterystycznym gestem kojarzonym z tym zabytkiem.
Skąd pochodzi nazwa medalionu?
Włoska nazwa zabytku, Bocca della Verità, czyli „Usta Prawdy”, pojawiła się w późnym średniowieczu i nawiązywała do publicznych skrzynek na listy, w których anonimowo można było umieszczać informacje o występkach sąsiadów. Takie zastosowanie nazwy łączyło się z ideą ujawniania przewinień i przekazywania oskarżeń. Z czasem związana z medalionem opowieść zaczęła koncentrować się na konsekwencjach kłamstwa.
Trudno jednoznacznie wskazać moment, w którym wszystkie elementy legendy przyjęły znaną dziś formę. Wiadomo jednak, że średniowieczna tradycja nadała rzeźbie szczególne znaczenie, wykraczające poza jej materialną postać i niejasne pierwotne przeznaczenie.
Kogo przedstawia Bocca della Verità?
Jednym z nierozstrzygniętych pytań dotyczących zabytku jest tożsamość przedstawionej postaci. Wśród interpretacji pojawiają się zarówno rzymskie, jak i greckie bóstwa. Nie ma jednak jednej, powszechnie potwierdzonej identyfikacji.
Bóstwo morskie
Jedna z hipotez zakłada, że medalion przedstawia Okeanosa, tytana z mitologii związanego z wielką rzeką opływającą świat w wyobrażeniach starożytnych Greków. W niektórych opracowaniach wskazuje się natomiast na boga morskiego, Trytona. Hipoteza ta wynika między innymi z wyglądu brodatej twarzy i charakteru przedstawienia. Otwory w obrębie oczu, nosa i ust mogły pełnić funkcję praktyczną, ale ich obecność nie przesądza o tożsamości postaci.
Merkury, Faun lub Jowisz
Wśród innych możliwych interpretacji wymienia się Merkurego, Fauna i Jowisza.
- Merkury był rzymskim bogiem handlu i złodziei. W pobliżu dzisiejszej bazyliki Santa Maria in Cosmedin znajdowało się źródełko Merkurego, z którym wiązano tradycję dotyczącą handlarzy i złodziei. Mieli oni tam szukać przebaczenia za popełnione występki i kłamstwa.
- Faun, czyli staroitalskie bóstwo płodności, było przedstawiane jako postać o cechach koźlich. W wyglądzie maszkaronu niektórzy badacze dostrzegali ślady rogów, co mogło prowadzić do takiej interpretacji.
- Kolejna możliwość wiąże rzeźbę z Jowiszem, którego świątynia znajdowała się w pobliżu dzisiejszej bazyliki. Jowisz to bóg czczony jako Jupiter Jurarius, czyli gwarant prawa. W takim ujęciu maska mogła mieć związek ze składaniem przysiąg.
Do czego pierwotnie służyły Usta Prawdy?
- Według niektórych badaczy medalion mógł być pokrywą odpływu wody w świątyni Herkulesa. Budynek ten miał posiadać otwór w dachu, podobny do tego znanego z rzymskiego Panteonu, przez który deszcz mógł dostawać się do wnętrza. W takim przypadku rzeźba mogła pełnić funkcję elementu systemu odprowadzania wody.
- Pojawia się również przypuszczenie, że kupcy handlujący bydłem wykorzystywali ją do odprowadzania krwi zwierząt składanych w ofierze Herkulesowi.
- Inna teoria wskazuje na możliwość wykorzystania rzeźby jako elementu fontanny. Dwa boczne otwory mogły w takim przypadku służyć do utrzymywania medalionu w pozycji pionowej.
- Pojawia się także przypuszczenie, że medalion był pokrywą studni w świątyni Eskulapa. Problemem tej interpretacji jest jednak rozmiar otworów, które nie pozwalają na wygodne czerpanie wody. W związku z tym nie jest to wyjaśnienie pozbawione wątpliwości.
Żadna z tych interpretacji nie została jednak uznana za pewną. Właśnie dlatego historia Ust Prawdy jest przykładem zabytku, którego wygląd jest dobrze znany, ale pierwotne zastosowanie wciąż pozostaje niepewne.
Usta Prawdy w kulturze popularnej
Współczesna popularność zabytku jest w dużej mierze związana z kinem. Usta Prawdy pojawiły się w filmach kręconych w Rzymie. Najbardziej znanym przykładem są „Rzymskie wakacje” z 1953 roku, w którym główne role zagrali Audrey Hepburn i Gregory Peck.
W jednej ze scen bohater grany przez Pecka wkłada dłoń do ust medalionu, a następnie udaje, że rzeźba ją odgryzła. Zabawny moment nawiązuje bezpośrednio do legendy związanej z zabytkiem i stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów kojarzonych z Ustami Prawdy.
To przykład tego, jak obiekt o niejasnym starożytnym przeznaczeniu może zyskać nowe znaczenia dzięki kulturze masowej. W filmie rzeźba nie jest przedstawiana jako zagadnienie archeologiczne, lecz jako element sceny opartej na grze pozorów i opowieści o kłamstwie.
Repliki i nawiązania artystyczne
Usta Prawdy stały się również inspiracją dla innych dzieł sztuki i obiektów użytkowych. W historii europejskiego malarstwa pojawiały się obrazy, których bohaterkami były kobiety wkładające dłoń do ust posągu. Motyw ten podejmował Lucas Cranach Starszy, Lucas van Leyden czy Albrecht Altdorfer.
Powstały również repliki medalionu i dzieła nawiązujące do jego formy. Pełnowymiarowa kopia znajduje się w Alta Vista Gardens w Kalifornii. Z kolei jedna z rzeźb Julesa Blancharda w Ogrodzie Luksemburskim w Paryżu przedstawia kobietę z ręką umieszczoną w Ustach Prawdy.
Motyw Bocca della Verità pojawia się także w automatach wróżbiarskich. Jeden z takich obiektów znajduje się w Musée Mécanique w San Francisco. Pokazuje to, że legenda o marmurowym medalionie została przekształcona w motyw wykorzystywany w rozrywce, sztuce i kulturze popularnej.
